Monday, January 9, 2017

“Сэтгүүлч, сэтгүүл зүйн бүтээл” сэдэвт онол практикийн бага хуралд зориулж бичсэн, гэхдээ танилцуулж амжаагүй өөр нэг илтгэлийг энд тавилаа. 


ОРЧИН ЦАГИЙН СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ

А.ОЮУНГЭРЭЛ, “Сэтгүүлч” дээд сургуулийн зөвлөх багш

Эргэн тойронд “дин дон”, эсвэл “чад чад” гэсэн чимээ тасрахгүй байгаа нь хэн нэгний гар утсанд мэдээлэл ирж байгаагийн шинж билээ. Жижигхэн дэлгэцийг нь эрээн мяраан болтол татаж суулгасан аппликэйшний эрхий дарам цонхнуудын хамгийн наад зах нь таваас зургаа нь зөвхөн мэдээ хүлээж авахад зориулагдсан байгаа.

“Ийгль Ньюс ТВ”-ийн ерөнхий продюссер Ж.Хулан “Цаг  үеийн мэдээллийг байнга шуурхай авахын тулд BBC, CNN, The Guardian, Reuters, Huffington Post, IB Inf тулд гээд олон аппликэйшн утсанд суулгачихсан. Тийм болохоор байнга л ‘notification’ ирээд ер нь утаснаасаа холдох аргагүй болсон учраас хэрэгцээтэй онлайн эх сурвалжуудаа апп хэлбэрээр ашиглах болж” хэмээн бичжээ. 

Дижитал сэтгүүл зүй ингэж мэдээ мэдээллийг хэрэглэгч рүү шууд очдог болгожээ. Энэ бол орчин цагийн сэтгүүл зүй юм. Ерээд онд дэлхийд дижитал сэтгүүл зүй хөгжиж эхэлж байх яг тэр үед Монголд чөлөөт ардчилсан сэтгүүл зүйн үндэс суурь л дөнгөж тавигдаж байлаа. Өөрөөр хэлбэл бие даасан хараат бус сэтгүүл зүйтэй орнуудад шинэ хэрэгслээрээ нэрлэгдсэн сэтгүүл зүй үүссэн нь хорин таван жилийн дотор нийгэм болон сэтгүүл зүй нь хөгжлийнхөө ямар түвшинд яваагаас хамаарахгүйгээр бүхий л улс орныг хамраад байгаа билээ.

Сэтгүүл зүйн хөгжил технологийн хөгжилтэй шууд холбоотой байдаг. Хэвлэмэл сэтгүүл зүй буюу сонин, сэтгүүл нь хэвлэлийн машины технологи, электрон сэтгүүл зүй буюу радио телевиз нь дуу ба дүрсийг цахилгаан соронзон долгион болгон хувиргах технологитой холбоотой үүссэн. Аль аль нь тухайн үедээ мэдээлэл түгээх үйл явцыг хурдасгаж сэтгүүл зүйг ч, нийгмийг ч өөрчилж байлаа. Тараах түгээх хэрэгсэл солигдох бүр сэтгүүл зүйн нэр нь өөрчлөгдөж байв. Харин одоо сонин, сэтгүүл, радио, телевизийг уламжлалт сэтгүүл зүй гэх болжээ. Гэхдээ тэд байраа тавьж өгөөгүй. Харин ч шинэ сэтгүүл зүйн давуу талуудыг ашиглан улам хөгжих гэж тэмүүлж байна.

Цахим хэрэгслээр дамжин түгж байгаа сэтгүүл зүйн мэдээ мэдээллийг л шинэ буюу дижитал сэтгүүл зүй гэж байгаа юм

Өнөөгийн хүмүүсийн хэрэглэж буй компьютер, телевиз, радио, цаг, утас бүгд л дижитал болжээ. Аливаа мэдээллийг тоон мэдээлэл болгож хувиргадаг технологитой холбоотойгоор энэхүү орчин цагийн сэтгүүл зүй үүссэн билээ.

Шинэ сэтгүүл зүйн онолын үндсийг бүр 1960-аад онд Канадын эрдэмтэн Маршал Маклуян телевизтэй холбоотойгоор гаргаж ирсэн байдаг. Тэр “Хэрэгсэл нь өөрөө илгээлт мөн” гэж тунхаглахдаа орон зай, цаг хугацаагаар хягаарлагдахгүй даяарчлагдсан тосгон үүсэх тухай зөгнөн хэлж байсан юм. Тэр нь өнөөдөр цахим орчинд аль хэдийнэ үүсчихээд байна. Хэвлэл мэдээллийн хэрэглэгчид хэрэв Интернэтийн холболт нээлттэй л бол нэг улс орон, нэг бүс нутгаар хязгаарлагдахаа больжээ.

Шинэ сэтгүүл зүй үүссэнээс хойш сэтгүүл зүйд олон зүйл өөрчлөгдөж байгаа боловч гагцхүү түүний үүрэг, хариуцлага нь хэвээр үлдсэн юм.

ҮҮРЭГ ХАРИУЦЛАГА

Хэрэгсэл нь хичнээн өөрчлөгдлөө ч сэтгүүл зүйн нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг нь өөрчлөгдөхгүй. Ардчилсан нийгэм нь гэгээрсэн иргэд дээр тулгуурладаг. Иргэдийг гэгээрүүлэхэд нийгэмд болж буй үйл явдал, асуудлын талаарх бодит мэдээлэл тун чухал. Тэр мэдээлэл дээр түшиглэн иргэд нийгмийн амьдралд оролцож, улс орноо шууд ба шууд бусаар удирдах учиртай. Тиймээс иргэдийг бодит мэдээллээр хангах нь сэтгүүл зүйн гол үүрэг билээ.

Түүнчлэн ардчилсан нийгмийн сэтгүүл зүйн үүргийн хувьд авторитар, тоталитар нийгмийнхээс ялгаруулах гол ялгаа нь иргэдийг нийгмийн чухал асуудлаархи хэлэлцүүлэгт татан оролцуулах явдал юм. Эл онцлогийг ямагт хадгалахын чухлыг 1922 онд “Нью Йорк Таймс” сонины тоймч Уолтер Липпман дахин дахин анхааруулсан байдаг. Гэтэл уламжлалт хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэргэжлийн сэтгүүл зүйг хөгжүүлэх явцдаа энэ үүргээ биелүүлэхгүй хайнга хандаж олон түмнээсээ холдсон юм.

Харин шинэ мэдээллийн хэрэгсэл нь уламжлалт хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн сулруулсан иргэдтэй тогтоосон холбоог эргээд чангалах, тасарсныг нь сэргээх үүргийг хүлээж байна. Технологийн ачаар энэ нь олон нийтийн, иргэнлэг, иргэний сэтгүүл зүйн оролдлогуудаар дамжин өргөн далайцтай явагдаж байна. Бүх хэлбэрийн, бүх төрлийн сэтгүүл зүйн уулзах талбар нь дижитал сэтгүүл зүй болж байна.

Дижитал сэтгүүл зүй нэг талаас маш их мэдээлэл түгээж байгаа боловч нөгөө талаас улс төр, нийгмийн амьдралд үзүүлэх нөлөө нь бага байна. Тиймээс Юү Пи Ай агентлагийн сурвалжлагч Тед Станнард “Хоточ, анч, манаач ноход маань эрх, залхуу, эсвэл шар нохой болоод хувирчихвал улс үндэстэн маань бэрхшээлд орно” гэж анхааруулж байна. Энэ үг сэтгүүл зүйг бүтээгч, хэрэглэгч бүгдэд нь хамаатай билээ.

ОНОЛЫН ҮНДЭСЛЭЛ

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаагаа явуулахдаа мэдээллийг сонгон шүүгч (gatekeeper), хүмүүст юуны тухай бодох ёстойг нь хэлж өгөгч (agenda setter)  болдог байсан нь ч дижитал сэтгүүл зүйн үед өөрчлөгдөж байна. Уламжлалт хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээллийг хяналтдаа байлгаж чадахаа больж, мэргэжлийн сэтгүүлчид мэдээллийг өмчилдөг эрх дарх, давуу байдлаа алдаж байна. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн сүлжээтэй хэлхэлдсэн дижитал сэтгүүл зүй мэдээллийн төвлөрсөн хяналтыг саармагжуулж, сэтгүүлчдэд байсан эрх мэдлийг тэгшитгэж байна.

“Технологи нь олон түмэнтэй харилцах чадварыг нэмэгдүүлж олон нийтийн томоохон хэсэгт хүрэх болтол өргөтгөсөн” гэж Робертс 2013 онд бичжээ. Нөгөө талаас хэвлэл мэдээлэлд ажиллагсад ч гэсэн уламжлал ёсоороо мэдээг сонгож шүүхийн оронд  хэрэглэгчдийг “нээлттэй хаалга” руу татан оруулсан гэж Пабло Босковски судалгаагаар харуулжээ. Тиймээс дижитал сэтгүүл зүй нь сэтгүүл зүйн хөндөх сэдэв, хэлэлцэх асуудал, ашигладаг эх сурвалжийг өргөжүүлж байна.

ДИЖИТАЛ МЭДЭЭЛЛИЙН ОНЦЛОГ

Дижитал сэтгүүл зүйн хэрэглэгчид хэвлэмэл хэрэгсэл дээр гарсан бүтээлийг онлайн дээр тавьсныг хүлээн авахаа больж, оронд нь оригиналь мэдээллийг хүсдэг болсон байна. Тиймээс агуулгыг нь бүтээхэд анхаарах зүйлс байгаа аж.

Нэгд, арилжааны сэтгүүл зүй дэх өрсөлдөөний улмаас бий болсон инфотайнмент буюу зөөлөн мэдээ шинэ сэтгүүл зүйн эхэн үес блог, сайтаар их хэмжээгээр түрэн орж ирээд байраа эзэлсэн хэдий ч гар утасны жижиг дэлгэц дээр унших мэдээ аппликэйшнээр дамждаг болж буй энэ үед гол зүйлээ эхэнд нь аль болох цөөн оновчтой үгээр хэлэхийг шаардаж байна. Тиймээс уруугаа харсан гурвалжингийн бүтцээр мэдээг бичих арга зайлшгүй шаардагдаж байгаа юм.

“Тринити Миррор” сонины редактор Эд Уокер “Аппликэйшн олшрох нь мэдээний хэрэглээний гол арга зам болно” гэж 2014 онд хэлж байжээ. Гар утсан дээрх аппликэйшн хэрэглэгчийн байгаа газар зүйн байршлаас шалтгаалан мэдээг (geo-targeted news) илгээж байна. Мэдээ “Яг одоо ирэхээс гадна яг байгаа газарт минь ирнэ” гэж Ай ТВ Ньюс-ийн онлайн редактор Жэйсон Миллер хоёр жилийн өмнө таамаглан хэлж байжээ.

Хоёрт, Фор Жи (4G) сүлжээ тархсанаар видео мэдээлэл хурдан дамжуулах боломж нэмэгдсэн бөгөөд хүмүүс ч үзэх нь ихэсчээ. Мултимедиа мэдээ нь онлайн сэтгүүл зүйн нэг төрөл болж өргөжлөө. Видео мэдээлэл тавьдаггүй сайт ч гэж байхгүй болсон.

”Би Би Си”-гийн Сэтгүүл зүйн Коллежийн Марк Сеттл “Зөөврийн хэрэгслүүд богино хэмжээний видеонд л зориулагдсан байдаг. “Нау Ти Ньюс” 15 секундын мэдээ хийдэг. Бас “Би Би Си” Инстаграм дээр тавих ярилцлагынхаа хэсгээр 15 секундын видео бэлтгэдэг” гэж хэлжээ. Ухаалаг гар утастай хэрэглэгчдийн хэрэгцээ шаардлагыг мэдээллийн байгууллагууд ингэж хангаж байна.

Гуравт, Мэдээ, мэдээллийн бичлэгийг үгээр сайжруулахын зэрэгцээ интерактив ажиллагаа, дүрс бичлэг, виртуал бодит байдал гээд янз бүрийн элементүүдээр баяжуулахаар чармайдаг ажлыг “Нью Йорк Таймс” сонинд Дэвид Лионхардт хариуцаж ажилладаг.

Томоохон хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд зураг авах, мэдээ бэлтгэх, цаг агаарыг сурвалжлахдаа алсын удирдлагатай нисдэг хэрэгсэл (drone) ашигладаг болжээ. Ийм хэрэгсэл ашиглах бүтэн зардал нь нисдэг тэрэгний нэг цагийн зардалтай тэнцэхээс гадна хүрч болшгүй газрын зургийг авах боломжтой аж. Тухайлбал, “Си Эн Эн”-ээр үзүүлсэн Истанбулын Таксим талбай дээрх жагсаал, Хаяан хэмээх хар салхины дүрстэй мэдээллийг өөр аргаар авах ямар ч боломжгүй байжээ.

Дөрөвт, хэрэглэгчид үнэхээрийн нээлт хийсэн дүн шинжилгээг шаарддаг болсон учир тоймчдын баг шуурхай ажиллаж бодит байдлыг тухай бүрт нь ажиглаж, баримтыг задлан шинжиж, тайлбарлах хэрэгтэй болж байна. Орчин үеийн хэрэглэгчид удаан хүлээхийг больсон. Тийм ч учраас зөвхөн тойм, өгүүллээр дагнасан, дата сэтгүүл зүй дээр үндэслэсэн сайтууд ч үүсэж байна.

БИЗНЕС ЗАГВАР

Анх Интернэт дээр тавигдаж байсан үнэгүй мэдээллүүдийн улмаас  эвдэрсэн уламжлалт хэвлэл мэдээллийн бизнес загвар одоо сэргэж байна. Хэдийгээр мэргэжлийн болоод мэргэжлийн бус сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн мэдээллүүд онлайн дээр их хэмжээгээр үнэгүй байгаа ч чухам хэрэгтэй мэдээллээ үнийг нь төлөөд авах хүсэлтэй хэрэглэгчид олширч байна.

2016 онд Ройтерс Хүрээлэн Их Британи, АНУ, Герман, Франц, Испани, Японы хэрэглэгчдийн дунд онлайнаар мэдээ авахдаа үнэ төлөх эсэх талаар судалгаа хийжээ. Энэ зургаан оронд өмнө нь сонин худалдаж авч байсан хэрэглэгчид онлайн мэдээнд мөнгө төлж авах хүсэлтэй байсан аж. Ийм хүсэл франц, испани, америкчуудад илүү хүчтэй, герман, англичуудад арай сул байсан байна. 

Одоогоор онлайн мэдээг төлбөртэй хэрэглэж үзээгүй Герман, Франц, АНУ, Их Британийн залуус ирээдүйд төлбөр төлөх хүсэлтэйгээ илэрхийлсэн бол Японы хувьд ийм хүсэлд насны ялгаа харагдсангүй. Судалгаанд хамрагдсан орнуудын дунд “Би Би Си” нь  “Их Британид хамгийн өргөн хэмжээнд онлайн мэдээллийн эх сурвалж” болдог, харин Германы “Эй Ар Ди” ба “Зи Ди Эф” телевизүүд уламжлалт хэрэгслийн хувилбартайгаа харьцуулахад онлайнаар хамгийн цөөн хүмүүст хүрдэг аж. Японд онлайн мэдээнээсээ илүү сонины мэдээ хүчтэй хэвээр. АНУ-аас бусад таван оронд олон нийтийн телевиз нь хүчтэй хөгжсөн орнууд ажээ.

“Нью Йорк Таймс” сонин дижитал компани болох өөрчлөлтүүдээ хийж байна. “Шинэчлэлийн Тайлан 2020” хэмээх хөтөлбөрийг нь гардаж боловсруулсан Артур Грег Салзберг 2016 оны 11 дүгээр сараас хэвлэн нийтлэгчийн орлогч гэсэн албан тушаалд дэвшин ажиллах гэж байна. Шилдэг сэтгүүл зүйн уламжлалаа үргэлжлүүлэх, уншигчдадаа үнэнч байх, дижитал бизнесийг өргөжүүлэх гэсэн гурван зүйлийг тэр анхаарч ажиллана гэж амласан байна.

Дижитал агуулгаасаа 500 сая долларын орлого олдог энэ сонины хувьд оригиналь мэдээ, мэдээлэл бэлтгэхийг эрхэмлэж үздэг. Тиймээс газар дээрээс нь сурвалжлуулахаар хамгийн олон сэтгүүлчийг томилолтоор явуулдаг. Өнгөрсөн жил гэхэд дэлхийн 170 оронд сурвалжлагчаа илгээсэн байна. Гол нь сэтгүүлчдээ дижитал хэрэгслээр зэвсэглэн, ашиглах чадвартай болгох нь чухал аж. Редакцид ажиллагсдынхаа тоог цөөлөх ч, программ бичдэг сэтгүүлчдийг түлхүү авах боловсон хүчний бодлого барих юм байна.

Мэдээ, мэдээллийн агуулгатай холбогдох оригиналь зар сурталчилгаануудыг “Форбес” сэтгүүл дижитал зах зээл рүү хэдэн жилийн өмнө оруулж ирсэн юм. Одоо онлайн маркетингийн энэ аргыг бараг бүх хэрэгсэл ашиглаж байна.

Нийгмийн сүлжээнүүдээр дамжуулан мэдээ, мэдээллийг цааш нь түгээх арга нарийсна. Аав, ээжтэйгээ онлайн найз болохыг хүсээгүй залуус Фэйсбүүкийг олноор орхиж явахдаа ч бас өөр нэг нийгмийн сүлжээ рүү орж байгаа юм. Нийгмийн сүлжээний апп, сайт нэмэгдэж байна гэдэг бол сэтгүүл зүйн агуулгыг түгээх арга зам улам нэмэгдэж байна л гэсэн үг юм.

БУСАД АСУУДЛУУД

Дижитал эрин сэтгүүлчдэд хүмүүсийн и-мэйл, утсанд үлдээсэн мессеж, бусад хувийн нууцыг ил болгоход олон нийтийн мэдэх эрхээр удирдуулах уу, тухайн хүнийг хүндэтгэх хандлагаар удирдуулах уу гэдэг асуудлууд хоорондоо тулгарч байгаа нь ёс зүйн хувьд хамгийн гол асуудал болоод байна.

Түүнчлэн технологийн том компаниуд сүүлийн үес хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг эрчимтэй худалдан авч байна. Амазоны эзэн Жефф Безо дампуурах гэж байсан “Вашингтон Пост” сониныг 2014 онд дижитал бизнес болгох гэж худалдаж аваад хамгийн түрүүд апп-тай болгосон байдаг.  Саяхан холбоо харилцааны “Вирайзон” компани Уахууг худалдаж авсан. Хамгийн сүүлд 2016 оны 10 дугаар сард “Эй Ти Энд Ти” компани “Си Эн Эн”-ийг эзэмшдэг “Тайм Уорнер” кампанийг худалдаж авлаа. “Си Эн Эн” өөрийн апп-тай. Гэхдээ л бүрэн дижитал болгох шаардлагатай хэсгүүд байгаа. Иймэрхүү маягаар янз бүрийн мэдээллийн хэрэгслүүд бүхэлдээ дижитал болох чиглэл рүүгээ явж байна.

“Гардиан” сонины Мартин Велам бичихдээ “ ... дижитал эриний сэтгүүл зүй эргэлзээгүйгээр үргэлжилнэ. Бид мэргэжлийн хүний ч, мэргэжлийн бус хүний ч, санамсаргүй явж байгаад гар утсаараа зураг авсан хүний ч мэдээг бид эргэлзээгүй үзнэ. Он дарааллын тэмдэглэлээс дэлгэрэнгүй нийтлэл хүртэлх, том далбагар сониноос Ай Фоны апп хүртэлх технологи, шинэчлэлийн ачаар мэдээний хэлбэр, түгээлт өөрчлөгдсөөр ирсэн ч мэдээллийг илчилж, хүүрнэж, хуваалцах гэсэн хүний сонирхол ямагт хэвээр байх болно” гэжээ.

Утас “чад, чад” дуугарч мэдээ ирснийг илтгэж байна.

2016 оны 10 дугаар сарын 31

АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ

Boczkowski, P. J. (2004a). Digitizing the news: Innovation in online newspapers. Cambridge: MIT Press.
Hong, Y. J. (2014) Framing Citizen Journalism in Mainstream News Coverage: A Quantitative and Qualitative Analysis (1999-2012)”.
Оюунгэрэл А. Олон Түмний Харилцааны Онол. 2009

Sunday, December 18, 2016

СУИС-ийн Радио, телевиз, медиа урлагийн сургуулийн сэтгүүл зүйн профессорын баг, БАЛДОРЖ сан хамтран 2016 оны 12 дугаар сарын 9-нд зохион байгуулсан “Сэтгүүлч, сэтгүүл зүйн бүтээл” сэдэвт онол практикийн бага хуралд сонсгосон илтгэлээ танилцуулъя.

 ИРГЭНИЙ СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ БА МЭРГЭЖЛИЙН СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ

А.Оюунгэрэл
“Сэтгүүлч” дээд сургуулийн зөвлөх багш

ЭХЛЭЛ
Сүүлийн үед нийгэмд өрнөж байгаа маргаан хэлэлцүүлгүүд нь иргэний сэтгүүл зүй гэнэт гарч ирээд мэргэжлийн сэтгүүл зүйн нэр хүндийг унагаж байгаа мэт ойлголтыг хүмүүст төрүүлдэг. Үнэн чанартаа иргэний сэтгүүл зүй нь мэргэжлийн сэтгүүл зүйгээсээ өмнө үүссэн байдгийг аль ч орны хэвлэл мэдээллийн түүх харуулна.

Бичиг үсэг үүссэн цагаас л хүмүүс хоорондоо мэдээлэл солилцохын тулд захидал бичиг илгээж, үзэл санаагаа түгээхийн тулд ухуулах хуудас, товхимол хэвлүүлж эхэлсэн билээ. Тухай тухайн цаг үедээ мэдээллийг аль болох шуурхай солилцох арга эрэлхийлж байсан хүмүүсийн оролдлого болгон нь сэтгүүл зүй эхлэх үндсийг газар бүрт тавьж өгч байжээ.
Тэгэхээр иргэний сэтгүүл зүй нь хүмүүс мэдээлэл түгээж солилцох хэрэгцээ шаардлагаа бичгийн хэлбэрээр янз бүрийн хэрэгсэл ашиглан хангаж эхэлсэн тэр цагаас бий болсон гэсэн үг юм. Орчин үед иймэрхүү үйл ажиллагаа нь өндөр хурдны технологиор дамжин асар хурдацтай, үлэмж хэмжээтэй, их багтаамжтайгаар хийгдэж байгаад л онцлог нь оршиж байгаа юм.

Сэтгүүл зүй эхэлж байхад бичиг үсэг мэдэгч нь цөөн байсан тул боловсролтой гэгдэх тун цөөхөн хүмүүс нь ханын сонин, зурагт хуудаснаас эхлэн дараа нь сонин, номоор дамжуулан улмаар агаарын долгионыг ашиглан мэдээлэл, үзэл санаагаа хуваалцдаг байсан юм. Өөрөөр хэлбэл иргэн-сэтгүүлч маш цөөн байлаа. Харин одоо бол хүн бүр сэтгүүлч.
Иргэний сэтгүүл зүй нь эхнээсээ байсан бөгөөд харин мэргэжлийн сэтгүүл зүй нь 1908 онд АНУ-д Миссурийн Сэтгүүл зүйн сургууль байгуулагдсан цагаас бий болсон түүхтэй. Сонины сэтгүүлч байсан Уолтер Уиллиамс  нь Миссисипи мөрнийг гатлан ирж улс төр, эдийн засгийн бүлэглэлийн нөлөөнөөс хол орших Миссури мужийн Коламбиа хэмээх буйдхан хотод дэлхийн анхны сэтгүүл зүйн сургуулийг байгуулсан нь тун учиртай.

Улс төрийн чиг баримжаагаараа талцсан, эсвэл шалдар булдар мэдээллээр дүүрсэн сонинууд иргэн-сэтгүүлчдийн тусламжтайгаар цэцэглэн хөгжиж байсан тэр үед бие даасан хараат бус, тэнцвэртэй, бодит мэдээлэл ардчилалд ямар хэрэгтэйг ойлгож мэдсэн тэрбээр Миссурийн Сонины Холбооны дэмжлэгтэйгээр сэтгүүл зүйн сургуулийг байгуулахдаа өөрийн гараар “Сэтгүүлчийн тунхаг”-ийг бичсэн нь дэлхийд сэтгүүл зүйн мэргэжлийн стандартыг тогтоох эхлэл болсон юм. Тус сургуулийн Неффийн нэрэмжит хичээлийн байрны хоёрдугаар давхарт байрлуулсан эл тунхагийг сийрүүлье.

СЭТГҮҮЛЧИЙН ТУНХАГ
  • ·        Би сэтгүүл зүйн мэргэжилд итгэдэг.
  • ·      Би олон нийтэд зориулж хэвлэн нийтлэхийг олон нийтээс өгсөн итгэл гэдэгт; эл итгэлээр бүгд холбогдон хариуцлагыг хэмжинэ гэдэгт; олон нийтэд үзүүлэх үйлчилгээ дордвол уг итгэлээс урвасанд тооцогдоно гэдэгт итгэдэг.
  • ·       Би цэгцтэй бодох, ойлгомжтой илэрхийлэх, үнэн зөв, шударга байх нь сайн сэтгүүл зүйн үндэс гэдэгт итгэдэг.
  • ·        Би сэтгэл зүрхэндээ зөв гэж итгэсэн зүйлээ л сэтгүүлч бичих ёстой гэдэгт итгэдэг.
  • ·    Би нийгмийн сайн сайхны төлөө л чиглээгүй бол мэдээллийг нухчин дарах аливаа үйлдлийг зөвтгөшгүй гэдэгт итгэдэг.
  • ·    Би боловсон соёлтой хүн шиг бичиж чадахгүй л бол хэн ч сэтгүүлч хэмээн бичиж болохгүй гэдэгт; өөрийнхөө халаасанд хийсэн хахууль нь өрөөл бусдын халаасанд орох хахуультай адил тойрч зайлсхийж болох зүйл гэдэгт; өөр хүн заавар өгсөн эсвэл өөр хүний ашиг байсан гэдгээр шалтгаалж хувийн хариуцлагаас мултрах ёсгүй гэдэгт итгэдэг.
  • ·   Би зар сурталчилгаа, мэдээ, редакцийн өгүүллүүд уншигчдын ашиг сонирхлын төлөө байх учиртай гэдэгт; үнэн бөгөөд тодорхой байх гэсэн ганц стандарт тэдгээрт зонхилох ёстой гэдэгт; сайн сэтгүүл зүйн эрхэм дээд хэмжүүр нь олон нийтийн итгэл байх ёстой гэдэгт итгэдэг.
  • ·      Би амжилттай буюу амжилтад хүрэх сэтгүүл зүй нь Бурханаас эмээж, Хүнийг хүндэлдэг байх ёстой гэдэгт; няцалгүйгээр хараат бус байж, үзэл бодлын бардамналаар эсвэл эрх мэдлийн шуналаар хөтлөгддөггүй, оновчтой, хайхрамжгүй биш хүлээцтэй, өөрийгөө хянадаг, тэвчээртэй, уншигчдаа хүндэлдэг бөгөөд огт айдаггүй, шударга бус зүйлд эгдүүцдэг байх ёстой гэдэгт; онцгой эрхэнд татагдахгүй  эсвэл хошуурсан олны шуугиант нөлөөнд дайвалзахгүй байх ёстой гэдэгт; хүн болгонд боломж олгохыг эрж хайх, хүн хүндээ хандах ёс болон хуулийн дагуу хүн бүрд тэгш хандах ёстой гэдэгт; олон улсын хэмжээнд сайн үйлсийг сурталчлахдаа гүн эх оронч хандаж дэлхий дээрх нөхөрлөлийг бэхжүүлэх ёстой гэдэгт; өнөөгийн сэтгүүл зүй нь хүн төрөлхтөний сэтгүүл зүй гэдэгт итгэдэг.

Дээрх тунхаг сэтгүүл зүйн нийгмийн эрх ашгийн төлөө үйлчлэх анхдагч үүргийг тод тусгасан бөгөөд энэ үзэл санааг ч сургалтынхаа агуулгад тусгаж иржээ. Сэтгүүлчдийг ингэж мэргэжлийн стандарттай болгон нийгмийн институцид бэлтгэж эхэлснээр иргэн-сэтгүүлчдийн тоо илэрхий буурсан юм. Харин ч сэтгүүлч нь Үндсэн хууль дахь иргэдийн мэдээлэл авах, түгээх эрхээр хамгаалуулсан цорын ганц мэргэжил болсон билээ.

Мэргэжлийн сэтгүүл зүй (Professional journalism)

Сэтгүүл зүйг мэргэжил гэсэн талаас харуулах үнэлэмжүүдийг олон эрдэмтэд янз бүрийн цаг хугацаанд тодорхойлж гаргаж ирснийг Амстердамын Их Сургуулийн багш, судлаач Марк Дьюз 2005 онд нэгтгэсэн байна. Үүнд тэр олон нийтэд үйлчлэх, бодит байх, автономит байх, шуурхай байх, ёс зүйтэй байх гэсэн таван зүйлийг оруулсан байна. Эдгээр нь сэтгүүлчдэд үйл ажиллагаагаа явуулах хууль ёсны эрх, итгэлтэй найдвартай байдлыг мэдрүүлж, тэд мэргэжлийнхээ хэм хэмжээг тогтоосон юм.

Сэтгүүл зүйн олон нийтэд үйлчлэх ёстой гэсэн үнэлэмж нь ардчилсан нийгэмд хэвлэл мэдээллийн гүйцэтгэх үүрэгтэй нь холбогдож гарч ирдэг. Сэтгүүлчид иргэдийн мэдэх эрхийг хүндэтгэж, найдвартай мэдээллийг цуглуулж түгээхдээ тэдний өмнөөс нийгэмд хоточ нохойн үүрэг гүйцэтгэдэг. Нийтэлж нэвтрүүлсэн мэдээ, мэдээллийг нь хүлээн авах олон нийт байгаа учраас л сэтгүүл зүй үүссэн билээ. Сэтгүүлчид ч өөрсдөө иргэд болохоор олон нийтийг төлөөлөх эрхтэй юм.

Сэтгүүл зүй бодит байхын тулд сэтгүүлчид зөвхөн баримтыг ямар ч тайлбаргүйгээр, үзэл бодлоо нэмэхгүйгээр, мушгиж гажуудуулахгүйгээр, нарийн тэнцвэртэйгээр, үнэн зөв танилцуулах ёстой. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүл зүй зөвхөн “үнэнд үйлчлэх” үүрэгтэй.
Сэтгүүл зүй нь автономит байна гэдэг нь сэтгүүлчид нь бие даасан, хэнээс ч, юунаас ч хараат бус ажиллаж, ашиг орлогоос илүү олон нийтийн эрх ашгийг дээгүүр тавихыг хэлдэг. Сэтгүүлчид ингэж эрх чөлөөтэй ажилласнаар нийгэм доторхи институциудын үйл ажиллагааг тэнцвэржүүлж өгдөг.

Сэтгүүл зүй шуурхай байхын тулд сэтгүүлчид нь үйл явдал, асуудлыг цаг хугацааны хувьд хамгийн сүүлчийн өнцгөөс, шинэлэг талаас нь сурвалжилж мэдээлэхийг хэлдэг. Цагийг нь олж мэдээлэх гэдэг нь мэргэжлийн үнэлэмж учраас  шуурхай байх нь зүгээр л яаралтай мэдээлэх гэсэн үг биш юм.

Сэтгүүл зүй нь ёс зүйтэй байх нь сэтгүүлчид нийгмийн өргөн хүрээнд хүмүүстэй харьцдаг, тасралтгүй харилцаанд оролцдог учраас хууль зөрчихгүйгээр, ёс суртахууны хэм хэмжээг баримтлан шийдвэр гаргах эрхийг сэтгүүлчдэд өгдөг гэсэн үг юм. Ёс зүйн зарчим нь салбар дотроо өөрсдийн үйл ажиллагаагаа зохицуулах гол хөшүүрэг болдог.

Мэргэжлийнхээ эдгээр үнэлэмжийн дагуу хэдэн арван жил ажиллаж стандартыг тогтооход хэвлэл мэдээллийн салбарт ажилладаг маш олон хүний хүч хөдөлмөр оролцсон нь мэдээж. Сэтгүүл зүй мандан бадарч байсан 1970-аад онд “Си Би Эс” телевизийн оройн мэдээний хөтлөгч Уолтер Кронкайт олон нийтийн санал асуулгад Америкийн хамгийн итгэлтэй хүнээр шалгарч, “Нью Йорк Таймс” сонин Пентагоны бичиг баримтуудыг дэлгэж, “Вашингтон Пост” сонин Уотергэйтийн хэргийг илчилж байсан билээ. Тэр үед сэтгүүл зүйн сургуульд элсэгчдийн тоо ч суга өссөн байдаг.

Улмаар сонин, радио, телевиз гээд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд олшрохын зэрэгцээ сэтгүүлчид улам мэргэших хандлагатай болж мэдээний төлөөх өрсөлдөөн нэмэгдэв. Хэвлэл мэдээллийн компаниуд томорч, арилжааны чиглэлээ түлхүү барьж, олон нийтэд биш эздэдээ, хувьцаа эзэмшигчдэдээ болон зар сурталчилгаа өгөгчдөдөө илүү үнэнч ханддаг болов. Сэтгүүлчдийн нийгэмд эзлэх байр суурь дээшилж, элит давхаргад хамрагдан хямсгар зантай болсон тэд бичлэгтээ энгийн иргэдийг эх сурвалж болгох нь ч эрс цөөрөв.

Сэтгүүлчид ардчилсан нийгмийн улс төрийн тогтолцооны гол механизмын нэг болсон сонгуулийг сурвалжлахдаа намууд, нэр дэвшигчдийн шийдвэрлэх асуудал, зарчмын гол сэдэв рүү гүнзгий орохоо больж морины уралдаан үзүүлж байгаа мэт зөвхөн рейтингийн судалгааг түшиглэх болсон нь мэргэжлийн стандартаасаа өөрсдөө ихэд гажсаныг 1988 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгаа харуулдаг.

Ерээд онд мэргэжлийн бус сэтгүүлчид бие даан бэлтгэсэн мэдээллээ блог, вэб сайтаар шуурхай түгээж эхэлснээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн бие биенээсээ түрүүлж нийтэлж, нэвтрүүлэх гэсэн өрсөлдөөнийг бут цохисон байна. Буурь суурьтай сэтгүүл, сонины сэтгүүлчид багагүй цаг хугацаа зарцуулан эрэн сурвалжлан хариугүй гаргахаар бэлтгэж байсан Клинтон-Левинскийн асуудлын тухай материалыг сэтгүүл зүйд нэр нь үл тодорсон Матт Драж гэдэг хүн Холливүүд дэх гэрээсээ  www.drudgereport.com сайт дээр 1998 оны нэгдүгээр сарын 17-нд тавьснаараа цагийг нь олж мэдээлэх үнэлэмжийг эргэлзээнд оруулжээ.

Хамгийн гол нь мэргэжлийн сэтгүүл зүй нь олон нийтэд үйлчлэх ёстой гэсэн нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ хөсөрдүүлж эхэлсэн учраас иргэдийг сэтгүүл зүй рүү татан оролцуулах зориудын кампанит ажил хэрэгтэй болсныг энэ салбарынхан өөрсдөө хамгийн түрүүнд хүлээн зөвшөөрсөн билээ. Тиймээс мэргэжлийн сэтгүүлчид өөрсдөө ерээд оны эхээр олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнийг үүсгэсэн юм.

Олон нийтийн сэтгүүл зүй (Public Journalism)

Иргэд нь мэргэжлийн сэтгүүлчид болон техникийн ажилтнуудын тавьсан жүжгийг хөндлөнгөөс харж буй үзэгчид биш бөгөөд иргэдгүйгээр сэтгүүл зүй оршин тогтнохгүй гэдгийг сэтгүүлчид ойлгосон учир тэд олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнийг салбар дотроо эхлүүлжээ. Олон нийтийн сэтгүүл зүй нь нэгд хэвлэл мэдээллийг олон нийтийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлдэг болгох, хоёрт үүргээ биелүүлэхэд чиглэсэн зориудын үйл ажиллагааг зохион байгуулснаар сэтгүүлчдийг дадлагажуулах, гуравт эл хөдөлгөөнд бусад хүмүүс ба байгуулагуудыг татан оролцуулах зорилготой байлаа.

Эл хөдөлгөөнийхөн Германы философич Юрген Хабермас, Америкийн эрдэмтэн Жон Дюви, сэтгүүл зүйн багш Жэймс Кари, тоймч Уолтер Липпманн нарын бүтээл дэх олон нийт ба сэтгүүл зүйн хоорондын асуудлаарх үзэл санаануудаар онолын үндэслэлээ тайлбарласан юм. Бүтээл бүр нь янз бүрийн санаа тайлбартай ч  ерөнхийдөө тэд бүгдээрээ нийгмийн харилцаан дахь иргэдийн оролцооны тухай бичсэн юм. Арилжааны хэвлэл мэдээлэл нь иргэдийг идэвхгүй болгодог учраас хэвлэл мэдээллийн сэтгүүл зүйн агуулга нь олон нийтийн эрх ашгийн төлөөх асуудлаар байнга дуугарч, иргэдийг идэвхжүүлж байх учиртай байдаг аж.

Муж, хотын сонинууд хөдөлгөөнд идэвхийлэн оролцож иргэдийг нийгэмд өрнөж буй асуудалд зориуд татан оролцуулах чиглэлээр хэрхэн ажиллахыг сурвалжлагчдадаа зааж сурган дадал суулгаж эхэлсэн байна. Тухайлбал, Хойд Коралайна мужийн Шарлот хотын “Шарлот Обсервер” сонин 1992 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийг сурталчлахдаа морины уралдааны бус “иргэдийн хэлэлцэх асуудал” гэсэн өнцгөөс ханджээ. Нэр дэвшигчдийн хэлсэн үгийг судалж иргэдэд тулгарч буй асуудлуудтай тохирч байгаа эсэхийг тулгаж  үзээд “Нэр дэвшигчид иргэдийн саналыг авахын төлөө ажиллаж байна” гэхийн оронд “Шарлотын иргэд буурьтай хэлэлцүүлэг шаардаж байна” гэж бичдэг болсон байна. Бусад сониныхон энэ практикийг авч хэрэгжүүлснээр улс төрийн намуудын кампанит ажлын менежерүүдийг олонтаа уурлуулсан билээ.

Виржиниа мужийн Норфолк хотын “Виржиниа Пайлот” сонины редакторууд сурвалжлагчдаасаа “олон нийтийн амьдралын баг” бүрдүүлж төр, засгийн газрыг илүү “олон нийтэч” замаар сурвалжлах даалгавар өгсөн байна. Тэд төр, засгийн байгууллага дээрээс сурвалжилдаг байснаа больж харин тэнд яригдсан асуудлаар “орон нутгийн харилцан яриа” зохион байгуулан иргэдээс юуны талаар уншихыг хүсэж байгааг асуудаг болжээ. Ингэснээр сониных нь улс төрийн сурвалжлага шинэлэг өнгө аястай болж, дотор нь дурдагддаг албаны хүмүүсийн нэрс өөрчлөгдөж, иргэд эх сурвалж болох нь олширчээ.

Мэргэжлийн сэтгүүлчдийн санаачилсан олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнд ихэвчлэн өдөр тутмын сонинууд, цөөн тооны эрдэмтэд, хэд хэдэн байгууллага нэгдсэн юм. Тэд сэтгүүлчидтэй сургалт, иргэдтэй хэлэлцүүлэг, сэхээтнүүдтэй мэтгэлцээн байнга зохион байгуулж байв. Маргаан хэлэлцүүлгийн төвд ардчилсан нийгэм дэх хэвлэл мэдээллийн үүргийн тухай яриа байнга хөндөгдөж байлаа. Америкт эхэлсэн олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөн даяаршлын ачаар бусад орнуудад хоромхон зуур нөлөөлсөн байна. Нийгмийн байгуулал нь ямар байгаагаас үл шалтгаалан газар сайгүй иргэд идэвхжин хэвлэл мэдээллээр дамжуулан нийгмийн харилцаанд шууд орохыг эрмэлзэх болсноор иргэнлэг сэтгүүл зүй үүсэв.

Иргэнлэг сэтгүүл зүй (Civic Journalism)

Иргэд хааяа нэг захидал, и-мэйл илгээх, эсвэл утсаар ярих, урилгаар ток шоуны зочин болох зэргээр хэвлэл мэдээлэлтэй холбогддог байсан юм. Харин интернэт, интерактив технологи тэдэнд мэдээ бүтээж, түгээхэд оролцох боломжийг өгчээ. Иргэд коммент бичдэг, вэбсайт ба блог хийдэг, тэр ч байтугай хэвлэл мэдээлэлд шууд агуулга (контент) нийлүүлдэг болов. Ийнхүү иргэнлэг сэтгүүл зүй нь олон улсын сэтгүүл зүй, эдийн засгийн сэтгүүл зүйтэй нэгэн адил оролцооны сэтгүүл зүй (Participatory Journalism) болсон юм. Мэргэжлийн сэтгүүлчид бичиж буй үйл явдлынхаа оролцогч байж болдоггүй, өөрийнхөөрөө тайлбарлаж болдоггүй зарчимтай бол оролцооны сэтгүүл зүй нь тайлбар өгдгөөрөө онцлог байдаг. Дээр нь иргэнлэг сэтгүүл зүйн хувьд иргэд өөрсдийнх нь ашиг сонирхолтой нь холбогдсон асуудлыг ч шууд хөнддөг учир мэргэжлийн сэтгүүл зүй дэх ёс зүйн зарчимтай зөрчил үүсгэж эхэлжээ.

Энн Ричардсоны (1983) бичсэнээр оролцооны сэтгүүл зүй нь хэвлэл мэдээлэлд дутагдаж байсан зүйлсийг нөхөх гэж гарч ирдэг юм. Хэдийгээр мэргэжлийн сэтгүүлчид өөрсдөө дэлхийг доргиосон хөдөлгөөн үүсгэсэн хэдий ч олон нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудлыг хэлэлцэхэд хэвлэл мэдээлэл иргэдийг өргөнөөр, хангалттай, зохих хэмжээнд нь яагаад ч оролцуулж чадахгүй байлаа. Иргэдийн зөвлөгөө, оролцоогүйгээр бодлогын зөв шийдвэр яаж ч гарах боломжгүй. Зөв шийдвэргүйгээр аливаа хөгжил зөв голдрилоороо явахгүй билээ.

Түүнээс гадна иргэд тархиндаа өндөр боловсрол, мэдлэгтэй, гартаа компьютер, утас, таблет гээд мэдээллийн хэрэгсэлтэй болсноороо мэдээ ирэхийг хүлээж суудаг биш харин мэдээ хийхэд оролцдог хүмүүс болсон юм. Харин мэргэжлийн сэтгүүлчид тэднийг идэвхтэн бичигч (amateur), мэргэжлийн бусчууд (non-professionals), хувь нэмэрлэгчид (contributors) гэж цоллож угтсан билээ. Гэхдээ иргэнлэг сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн агуулгыг ашиглахаас татгалзаагүй юм.

Үүний нэг тод жишээ нь Си Эн Эн телевизийн нээсэн Ай Репорт билээ. Энэ медиа платформ нь иргэдийг Си Эн Эн-ий сурвалжилж мэдээлж буй сэдвийг олон өнцгөөс дэлгэж харуулахад нэмэр үзүүлсэн зураг, бичлэгүүдээ хуваалцахыг санал болгодог. Энэ кабелийн телевизийн цахим хуудасны эхний нүүрэн дээр Ай Репорт гэж харагдахгүй. Линкнээс нь (http://www.cnn.com/specials/opinions/cnnireport) харах юм бол тусгай үзэл бодлууд болгон ангилдаг аж. Си Эн Эн тавьсан зүйлсийг хянаж шалгаж, редакторладаггүй боловч “CNN IReport” гэж тэмдэглэдэг. Иргэдийн хувьд хэвлэл мэдээллийн гол хэрэгсэлтэй ингэж холбогдох нь таатай ч бэлтгэсэн агуулгаа өөрсдийн платформ дээр тавих хүсэл, боломжууд олширсноор иргэний сэтгүүл эрчимтэй хөгжив.

Иргэний сэтгүүл зүй (Citizen Journalism)

Технологийн хөгжил түүний дотор нийгмийн сүлжээ иргэний сэтгүүл зүй хөгжихөд маш их түлхэц өгч байна. Мэргэжлийн сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн нийтлэл, нэвтрүүлгийг үйлдвэрлэж, түгээн тараахад тусалдаг техникийн ажилтнууд тусдаа ажилладаг байсан бол иргэн-сэтгүүлчид агуулга бэлтгэх, үйлдвэрлэх, түгээх бүх шат дамжлагыг өөрсдөө л хийчихдэг болжээ. Технологиор өдөөгдсөн энэхүү иргэний сэтгүүл зүйг судлаачид олон янзаар тодорхойлсон байдаг.

Шэйн Баумен, Крис Уилсс (2003,10) нар “Иргэний сэтгүүл зүй гэдэг нь мэдээ, мэдээллийг цуглуулж олоод сурвалжлан дүн шинжилгээ хийгээд тарааж түгээдэг үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог мэргэжлийн бус хүмүүсийн үйл ажиллагаа юм. Энэ оролцооны зорилго нь ардчилалд шаардлагатай хараат бус, найдвартай, үнэн зөв, өргөн, холбогдолтой мэдээллийг өгөх юм” гэжээ.

Жэй Роузен “Өмнө нь хэрэглэгчид гэгдэж байсан хүмүүс мэдээллийн хэрэгслийг ашиглан нэг нэгэндээ мэдээлэл өгөх”-ийг иргэний сэтгүүл зүй гэж тайлбарлажээ.

Сирена Карпентер иргэний сэтгүүлчийг нийгэм олон нийтэд ашиг тус өгөхүйц мэдээллийг хэвлэн нийтлэгч гэж тодорхойлсон байна.

2003 онд Жэй Ди Ласика “Онлайн Жорнализм Ревью” сэтгүүл дэх өгүүлэлдээ иргэний сэтгүүл зүйн хэлбэрүүдийг ангилан харуулжээ. Үүнд:
  1. 1Хэрэглэгчийн оролцоотой агуулга: коммент, блог, гэрэл зураг, дүрс бичлэг, оршин суудаг  газраасаа иргэдийн бичсэн мэдээ
  2. 2Бие даасан мэдээ ба мэдээллийн вэбсайт: http://www.consumerreports.org/cro/index.htm, http://www.drudgereport.com/
  3. 3.Дан хэрэглэгчийн оролцоогоор бүтээгддэг вэбсайт: http://www.ohmynews.com/, http://www.groundreport.com/
  4.  Хамтын, хувь нэмэр оруулсан медиа сайт: https://slashdot.org/, http://www.newsvine.com/
  5. 5Бусад төрлийн жижиг медиа”: и-мэйл хуудас, https://twitter.com/kenradio

Нээлттэй хэвлэн нийтлэх, хамтран редакторлах, агуулгыг түгээх гэсэн боломжуудаас хамааран иргэний сэтгүүл зүй олон хэлбэрээр эрчимтэй дэлгэрсэн гэж шинэ медиагийн онолч Терри Флью үздэг байна.

Ерээд оноос хойш хийгдсэн иргэний сэтгүүл зүйн талаарх олон улсын судалгаанууд эерэг ба сөрөг нөлөөнүүдийг нь аль алийг нь гаргаж ирсэн байдаг. Эдгээрийг тоймлон харуулъя.

Иргэний сэтгүүл зүйн эерэг нөлөө
  • ·         Иргэд хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөгөө бүрэн утгаар нь шууд эдлэх болсон.
  • ·         Нийгмийн хөгжлийн олон асуудлыг шийдвэрлэхэд иргэд өөрсдөө биеэрээ оролцож эхэлсэн.
  • ·         Чухал асуудлыг олон талаас нь зай талбай, цаг хугацаанд хязгаарлагдахгүйгээр хэлэлцдэг болсон.
  • ·         Нийгмийн жинхэнэ хоточ нохой болж хэвлэл мэдээллийг хүртэл өөрийг нь шилэн болгосон.
  • ·         Мэдээллийн дээрээс доош явдаг байсан урсгалыг олон чиглэлтэй болгож өөрчилсөн.
  • ·         Нийгэмд эргэлдэх мэдээллийн хэмжээг эрс нэмэгдүүлсэн.
  • ·         Мэдээлэл бүтээх, түгээх үйл явцыг хялбаршуулсан.
  • ·         Мэдээллийг улам шуурхай болгосон.

Иргэний сэтгүүл зүйн сөрөг нөлөө
  • ·         Сэтгүүл зүйн мэргэжлийн стандартыг доошлуулсан.
  • ·         Нэг талыг барьсан мэдээлэл улам нэмэгдсэн.
  • ·         Ёс зүйн олон асуудал үүссэн.
  • ·         Оюуны өмчийн хулгай нэмэгдсэн.
  • ·         Иргэдийн “мэдээ үнэрлэх” чадвар нь мэргэжлийн сэтгүүлчдийнхээс дор учир сонголт хийхдээ муу.
  • ·         Хувийн нууц хэт нээлттэй болсон.
  • ·         Улсын нууц эрсдэлд орсон.
  • ·         Хүмүүс эсрэг талуудын мэдээллийн алинд нь итгэхээ мэдэхгүй болсон.

Иргэн-сэтгүүлчид одоо эвлэлдэн нэгдэх хандлагатай болж байна. Нэг тод жишээ нь Уикиньюс хэмээх даяарчлагдсан сайт (https://www.wikinews.org/) юм. Хамтын ажиллагаатай сайтууд үүсэж, нийгмийн сүлжээгээр тив алгасан холбогдож байна. Тэрчлэн иргэн-сэтгүүлчид үйл ажиллагааны бодлого боловсруулан стандарттай болох алхмууд хийж байна.

ДҮГНЭЛТ

Мэргэжлийн ч бай, иргэний ч бай сэтгүүл зүйг юу гэж нэрлэнэ ялгаагүй л бүгд адилхан зорилготой. Аль ч сэтгүүл зүй нийгэмд мэдээллийн урсгалыг тасралтгүй явуулахын төлөө л байдаг. Тэр мэдээлэл нь нийгмийн сайн сайхны төлөө л чиглэх учиртай. Өөрөөр хэлбэл онолын үндэслэл нь адилхан. Харин зорилгодоо хүрэх арга, хэлбэр нь өөр. Мэргэжлийн сэтгүүлчид салбарынх нь нэр хүндийг унагасан гэж иргэний сэтгүүлчдийг эхэн үедээ дайсагнасан угтаж авсан ч янз бүрийн орны олон эрдэмтэд, судлаачдын үе үеийн судалгаанууд тэднийг өөрсдөө нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүйгээсээ иргэн-сэтгүүлчдийг хамтын ажиллагаанд дуудсан гэж батлаад байна.

Үүнийгээ ухамсарласан мэргэжлийн сэтгүүлчид ч олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнийг эхлүүлж, түүнд иргэд татагдан оролцохдоо иргэнлэг сэтгүүл зүйг үүсгэж, улмаар технологийн хөгжил иргэний сэтгүүл зүйг хөгжөөн дэвжээсэн байна. Эерэг, сөрөг олон нөлөөгөө нийгэмд чирч орж ирсэн иргэний сэтгүүл зүйн шинэ давалгаа одоо нийгмийн институци болох хандлагыг барьж байна. Хүн болгон сэтгүүлч болох боломжтой ч гэсэн чин үнэн санаанаасаа нийтийн эрх ашгийн төлөөх мэдээллийг бүтээж, түгээхэд тууштай цуцашгүй явж чадах нь тийм ч олон биш ээ. Сэтгүүл зүй угаасаа л эрхэлж буй хүнээсээ иргэний зориг зүрхтэй байхыг, өндөр ёс суртахуунтай байхыг шаарддаг билээ. Иргэн-сэтгүүлчид ч үүнийг ойлгодог болж байна.


Ашигласан бүтээл

Deuze.M. (2005). What Is Journalism? Professional Identity and Ideology of Journalists Reconsidered. Journalism 6: 4, 442–464
Bowman S. & Wills C. We media: How Audiences are shaping the Future of News and Information. 2003.
Richardson A. (1983). Participation. London. Routledge.
Rosen. J. (2006, June 27). The people formally known as the Audience. Pressthink.
Serena Carpenter, “News Quality Differences in Online Newspaper and Citizen Journalism sites. In Public journalism 2.0 The promise and Reality of a Citizen-Engaged press”-2010 Routledge.p69

Monday, May 2, 2016

Хамгийн сүүлд Л.Өнөржаргал багштай энэ жил  хамтарч бичсэн сэтгүүл зүйн шүүмжээ тавьж байна. 
А.Оюунгэрэл

“Цагийн хүрд” хэрхэн эргэж байна вэ?

Сар шинийн баярын үеэрх “Цагийн хүрд” нэвтрүүлгүүд яг л социализмын үеийн мэдээний хөтөлбөрийг санагдуулж байлаа. Улсын сайн малчин эсвэл тэргүүний тариаланч болсон айлд албаны хүмүүс очиж шагнал гардуулж байгаа дүрс давтан хөвөрсөөр ... Социализмын үед л ингэж улсын аварга болоход зориуд зохион байгуулсан арга хэмжээнүүд болж, дарга нарыг дагаж очсон сэтгүүлчид үйл явдлыг нь аль болох гоёчлон харуулах гэж оролддогсон. Сэтгүүлчдийн бичсэн мэдээ нь бүгд “протоколын” гэгддэг тул “Юу, хэзээ, хаана ?” гэсэн гурван асуултад хариулахад хангалттай байсан.

Энэ жил монголчууд золгож байхад “Цагийн хүрд”-ээр яг тийм мэдээнүүд ар араасаа давтагдав. “Улсын аварга болсон тэр аймгийн тэр сумын тэр багийн малчин тэрэнд тэр дарга шагнал гардуулж байна” гэсэн утгатай. Өөр ямар ч асуудал тусгасан өнцөг байхгүй. Мэдээг ялгаруулж буй гол зүйл нь тухайн хүний ажлын амжилтыг харуулсан тоо баримт. Мөн дүрсээр харуулж буй өөр өөр айлуудын тавилга, идээ будаа, хувцас, газар орны байдал. Эрхбиш малчид өөр орон нутагт, өөр үүлдрийн, өөр тоо хэмжээний мал хариулж байгаа болохоор тэр үзүүлэлтүүд нь ялгаатай аж. Тариаланчид ч янз бүрийн сортын ургамал, янз бүрийн газарт, янз бүрийн хэмжээгээр тариалдаг тул хэлж байгаа тоо баримт нь өөр байв. Тэдгээр тоо баримтыг тус бүрт нь ухаж судалбал тухайн хүн хэрхэн яаж амжилтад хүрсэн, гол шийдвэрүүдээ яаж гаргасан, яагаад чухам тийм шийдвэр гаргасан гэдгийг олж мэдээд асуудал тусгасан мэдээний хэдэн ч өнцөг гаргаж ирж болохоор. Угтаа бол тийм л мэдээлэл хүмүүст илүү хэрэгтэй билээ.

Мэдээллийн хэрэгсэл болохынхоо хувьд аль ч телевиз олон түмнийг мэдээллээр хангах үүргийг хүлээдэг бөгөөд сэтгүүл зүйн эл үүргээ биелүүлэхийн тулд бүгд тусгайлсан мэдээллийн хөтөлбөртэй байдаг билээ. Харин арилжааны телевизүүд аль болох хүмүүсийн хүссэн мэдээллийг (news they want) өгнө гэсэн тайлбартайгаар мэдээллийн хөтөлбөрийн бодлогоо тодорхойлдог бол олон нийтийн телевиз хүмүүст хэрэгтэй мэдээлэл (news they need) өгөх үүрэгтэй байдаг. Энэ үүргийг “Олон нийтийн радио, телевизийн тухай” хуулийн 3, 4, 5, 9 дүгээр зүйлүүдэд тодорхой тусгасан байдаг. Хуулийн эдгээр заалтууд мэдээллийн хөтөлбөрт нь огт хэрэгжихгүй байгааг сар шинийн үеийн “Цагийн хүрд” харууллаа.

Олон нийтийн эрх ашигт бүхий л үйл ажиллагаагаараа түүний дотор мэдээллийн хөтөлбөрөөрөө ч үйлчлэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл олон нийтийн телевизийн мэдээллийн хөтөлбөр нь ардчилсан нийгэм дэх сэтгүүл зүйн манлайлах үүргийг товойлгон харуулах ёстой байдаг. Тиймээс мэдээ нь хүмүүсийн цаашдын амьдралд хэрэгтэй, зайлшгүй чухал сэдэв, шийдвэрлэх асуудлыг тусгасан өнцөгтэй, чөлөөт сэтгүүл зүйн бүхий л зарчим, шаардлагын дагуу хийгдсэн байх ёстой бөгөөд түүгээрээ сонгодог сэтгүүл зүйн жишгийг тогтоодог. Энэ нь ч МҮОНРТ эрхэм зорилгод “Бид Монгол үндэстний онцлогийг илэрхийлсэн, олон нийтийн эрх ашгийг дээдлэгч, хараат бус, бие даасан, өргөн нэвтрүүлгийн мэдээллийн салбарт тэргүүлэгч байна” гэж уг нь тодорхой тусчээ.

Тэргүүлэгч байна гэдэг бол цаг үргэлж ямагт зарчмаа барьж, тогтоосон жишгээсээ ухарч няцахгүй байж, тэр л стандартаараа “Цагийн хүрд” эргэлдэх учиртай. Баяр ёслолын үеэр жишгээсээ хазайж, стандартаа бууруулаад байж болохгүй. Эхний мэдээнээсээ авахуулаад мэдээллийн хөтөлбөрт байгаа бүхий л мэдээ тодорхой санааг илэрхийлсэн өнцөгтэй, тухайн өнцөгт илэрхийлсэн санааг нь бүрэн тайлбарлахуйц хэн, хэзээ, юу, хаана, хэрхэн яаж гэсэн зургаан асуултад хариулт бүрдүүлэх баримт нотолгоотой, эх сурвалжийг тэнцвэртэй ашигласан гээд л мэдээний бүх шалгуурыг хангасан байх учиртай.  

Гэтэл дээр дурдсан мэдээнүүд нь сэтгүүл зүйн наад захын шаардлагыг хангахгүйгээр барахгүй зарлалаас ялгарахгүй байгаа учраас мэдээ хэмээн үзэж задлан шинжлэхэд үнэхээр учир дутагдалтай байна. Тиймээс зөвхөн мэдээнд тусгасан өнцөг, ашигласан эх сурвалжийн талаас нь авч үзээд яагаад иймэрхүү мэдээ хийж болохгүйг тайлбарлах л үлдэж байгаа юм. Нэгэнт сэтгүүл зүйн шалгуурт нийцсэн мэдээ биш учраас мэдээллийн багтаамж, дүрс ба бичвэрийн зохицол, хэл найруулгын чадвар, үргэлжилсэн хугацааны талаар хөндөх ч хэрэггүй.
Протоколын мэдээнүүд үйл явдлын араас явж юу болсныг л харуулдаг учраас асуудал тусгадаггүй. Тэр тусмаа баяр ёслол, хурал цуглаан, шагнал гардуулах үйл явдлыг харуулж байгаа бол тэр тухай мэдээ нь зохион байгуулагч, оролцогч нарыг нь танилцуулсан сурталчилгаа л болон хувирдаг. Ийм тохиолдолд сэтгүүлч өнцөг сонгох, эх сурвалж хайхаас эхлэн мэргэжлийн ур чадвараа харуулсан онцгой шийдлүүд хийхгүй. Учир нь үйл явдал болж байгаа газар бүх оролцогчид нь бэлэн, сурталчлуулах гээд хүлээж байдаг. Тиймээс ийм мэдээ бүхий мэдээллийн хөтөлбөрийн хувьд сэтгүүл зүй нийгэмд манлайлах үүргээ гүйцэтгэж буй эсэх талаар ярих ч шаардлагагүй.

Болж өнгөрсөн дараах зүйлсийг л үзэгчид эдгээр мэдээнээс мэдэж авч байна. Үүнд:
·       -  Монгол орны мал сүрэг 56 саяд хүрсэн.
·       -  118 хүн “Улсын сайн малчин” болсон.
·       - Гурван иргэн, нэг хоршоо “ Улсын тэргүүний фермер” болсон.
·       -  21 аж ахуйн нэгж “Улсын тэргүүний тариаланч хамт олон” болсон.
·        -21 ногоочин, механикжуулагч “Улсын тэргүүний тариаланч” болсон.
·        - Засгийн газар эдгээр хүмүүсийг тусгай болзлоор шалгаруулсан.
·         -Засгийн газар малчны зээлийн хүү жилийн 29,5 хувь байсныг 18 хувь болгож бууруулсан.
·        - Аймаг бүрт албаны чухал хүмүүс очиж шагналыг нь гардуулсан.
·         -Энэ жил малчдын гэргий нарт нь аваргын тэмдэг, шагналыг хамт өгч байгаа.
·        - Айл бүрд идээ будаатай ширээний ард, шинэ дээлтэйгээ зогсож байгаад хүмүүс шагналаа авсан.

·         МҮОНРТ бас “Алтан төл”-ийн эзэн гэж шагнал гардуулдаг гэсэн мэдээллийг авч байна.
Алга дарам цаасан дээр хэвлэлийн мэдээлэл болоод буучихаар, эсвэл байгууллагын цахим хуудсанд байрлуулчихаар, үгүй бол нийгмийн сүлжээгээр мессеж болоод дорхноо тарчихаар ийм мэдээллүүд мэдээ бүрт давтагдаж байгаа тул улиг болж баримтын үнэ цэнийг бууруулаад зогсохгүй хоёр дахь мэдээнээс нь эхлэн мэдээний шинэлэг байдал огт байхгүй болж байна. Ингэж давтсан баримтууд нь  “Цагийн хүрд”-ийг олон нийтийн телевизийн мэдээллийн хөтөлбөр биш харин төр засаг болон өөрийн байгууллагын үйл ажиллагааг сурталчилсан кампанит үйл ажиллагаа болгожээ. Эл телевиз олон нийтийн статустай болохын өмнө улсын гэсэн харьяалалтай байхад мэдээллийн хөтөлбөр нь яг иймэрхүү байсныг судлаач Д.Цэрэнжав 2003 онд олон нийтийн өргөн нэвтрүүлэгт хийсэн ажиглалтандаа “Ялангуяа МҮТВ-ийн мэдээллийн хөтөлбөр, тухайлбал “Цагийн хүрд”-ийн 80-аас дээш хувийг ийм албаны мэдээ сурвалжлага эзэлжээ” гэсэн тэмдэглэсэн байдаг.

Тэр ч байтугай олон нийтийн телевиз болсон хойноо ч энэ байдал хэвээр үргэлжилснийг 2012 онд ММ агентлагийн захирал байсан С.Батзаяа “Өдрийн шуудан” сонинд ярилцлага өгөхдөө “Хэдийгээр хүмүүс их үзэж байна гэдэг боловч дарга нарын тухай түлхүү үзүүлэх гээд байна, эсвэл уйтгартай протокол үзүүлдэг гэж шүүмжлэх нь бий. Хуульдаа МҮОНРТ гагцхүү олон нийтийн эрх ашигт үйлчилнэ гэж заасан байдаг. Мэдээллийн хөтөлбөр ямар өнцгөөс үзэгчдэд хүрнэ, түүгээр нь дүгнэчих гээд байдаг талтай... Олон нийтийн санаа бодлыг сонсч, тэдний мэдэхийг хүсч байгаа зүйлийг хөндөж, асуудал дэвшүүлсэн мэдээ мэдээллийг түлхүү хүргэх болно” гэж хэлснээс харагдаж байна. Энэ байдал нь одоо ч хэвээр байгааг судалгаа хийсэн эдгээр өдрүүд гэрчиллээ.

Олон нийтийн телевизийн хувьд хүмүүсийн хүссэн биш, харин хэрэгтэй мэдээллийг өгөх ёстойг энд дахин сануулахад илүүдэхгүй. Ардчилсан нийгэм мэдлэгтэй иргэд дээр тулгуурладаг бөгөөд мэдлэг нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр зохион байгуулагдаж тасралтгүй явагдах мэдээллийн урсгалаар баяжиж батжих учиртай. Гэхдээ хүн бүр ямар мэдээлэл хэрэгтэйгээ тодорхойлж мэддэггүй, зарим нь мэддэг ч өөрөө хайж явах боломжгүй учраас сэтгүүлчид мэргэжлийн үйл ажиллагаагаараа нийгэм доторхи мэдээллийн энэ харилцаанд зуучлахаар орж ирдэг. Иргэд нийгмийн бүхий л харилцаанд ялангуяа улс төр, эдийн засгийн хувьд ямар сонголт хийхээс улс орны хөгжил ихээхэн хамаардаг, тэр сонголт нь ямар мэдээлэл авч байгаагаас шалтгаалдаг учир хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бие даасан байдалд үйл ажиллагаагаа явуулж, сэтгүүлчид чөлөөтэйгээр, үнэн бодит, тэнцвэртэй мэдээ, мэдээлэл бэлтгэх шаардлага зайлшгүй тавигддаг. Үүнийг сэтгүүл зүйн салбарт ажиллаж буй ямарч хүн түүний дотор МҮОНТ-ийн болон ММ агентлагийн удирдлагууд, редактор, сурвалжлагчид эрхбиш мэдэж байгаа.

Ашиг хөөсөн мэдээллийн хэрэгслүүд хүмүүсийн хүссэн мэдээллийг нийтэлж, нэвтрүүлж байгаа нэрийдлээр шуугиан тарьсан мэдээлэл рүү хошуурч явцуурдаг. Ашгийн төлөө бус мэдээллийн хэрэгслүүд харин үүний эсрэг байж нийгмийн бүхий л салбар, давхарга, бүлгийг пропорционалиар тусгасан өргөн хэмжээний мэдээлэл нийтэлж, нэвтрүүлэх үүрэгтэй ч, боломжтой ч билээ. Нэг төрлийн ижил утгатай мэдээ хөвөрсөн, мэдээ нь зөвхөн хэн, юу, хэзээ, хаана гэсэн асуултад л хариулсан мэдээллийн хөтөлбөрийн хувьд ийм пропорцийн тухай дурдах ч хэрэггүй болж байна.

Дээр дурдсан “Цагийн хүрд”-ийн мэдээнүүдээс олон нийтийн телевиз үзэгчдэд хамгийн чухал болох хэрхэн, яаж, чухам яагаад гэдэг асуултын хариултууд л илүү хэрэгтэй байсан юм.

·         Тэргүүний болсон хүмүүсийн амьдралын чин хүсэл зорилгыг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Хүн бүрийн зорилго өөр байгаа. Зорьж байгаад аварга болсон хүн байж болно. Зүгээр амжиргаагаа залгуулж яваад санамсаргүй аваргын болзолд хүрсэн хүн ч байж болно.
·         Сайн малчин болох 75 шалгуурыг малчид хэрхэн нэг бүрчлэн биелүүлснийг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Үнэхээр 118 хүн бүгдийг биелүүлсэн үү? Амархан биелүүлчих болзол уу? Хэцүү юү? Ямар болзол хэний хувьд яагаад хэцүү байсан бэ?
·         Шалгуурыг давж аваргын болзол хангах хүртэл явахад ямар асуудал тулгарч байсныг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Тулгарсан асуудлаа хэрхэн яаж шийдвэрлэж байсан бэ?
·         Өмнөх жилээс олон сайн малчин шалгарсан нь яг чухам ямар шалтгаантайг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Мал өссөнөөс гэж тайлбарлаж байгаа ч сонгууль зэрэг өөр шалтгаан байж болзошгүй гэж зарим хүмүүс үзэж байгаа.
·         Хувийн аж ахуйтнууд мөртлөө яагаад “улсын” сайн малчин болдгийг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Социализмын үед хөдөө аж ахуйн нэгдлийн гишүүн гэгдсэн хоршоологчид байхдаа “улсын аварга” болдог уламжлал үргэлжилж байна уу? Бусад салбарын хувийн аж ахуйтнуудад бас яагаад ийм аварга цол өгч болохгүй гэж?
·         Сайн малчин болсноо хэрхэн дуулсныг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Хэзээ, хэрхэн аварга болсноо хэнээс дуулсан. Болзлыг хангасан эсэхээ яаж мэдсэн гэх зэрэг.
·         Тэдний амжилт аймаг,  сум, улс орны эдийн засагтай хэрхэн холбогдож нөлөөлж байгааг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Хувь хүний амжилт нь нийтэд хэрхэн нөлөөлснийг бусад хүмүүсийн амнаас хийсэн дүгнэлтээр нь сонсох. Ялангуяа мэргэжилтнүүдийн үнэлгээ, тайлбар өгүүлэх.
·         Сар шинийн энэ өдрүүдэд улс орон даяар өөр ямар үйл явдлууд болсныг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Энэ улс орон, бүс, аймагт үүнтэй зэрэгцэн ямар үйл явдлууд болсон бол?
·         Жирийн өдрүүдээр яагаад ийм хүмүүсийн талаар мэдээлдэггүйг үзэгчид олж мэдэх хэрэгтэй.  Ийм олон аваргуудын талаар өмнө нь жирийн малчин, тариаланч байхад нь мэдээлж, сурвалжилж байсан уу? Тийм бол хэзээ? Үгүй бол яагаад?
·         Сайн малчны болзлыг хангахын тулд малаа даатгуулсан үгүйг үзэгчид мэдэх хэрэгтэй. Ихэнх малчид малаа даатгалд хамруулдаггүй. Харин аварга болсон малчид хэрхэн даатгалын утга учрыг ойлгов, сайн малчид жилд даатгалдаа төлсөн мөнгөний хэмжээнээс илүү бусад малчдад хэрэгтэй мэдээлэл өгсөн эсэх?

Өнөөгийн үзэгчдэд хэрэгтэй ийм мэдээллийг нь л өгсөн бол олон нийтийн эрх ашигт үйлчлэх үүргээ биелүүлсэн хэрэг болох байлаа. Угаасаа үзэгчдэд хэрэгтэй мэдээлэл нь эх сурвалж гэгдэж буй хүмүүст байж л байдаг. Тэдгээр эх сурвалжаа зөв тодорхойлж байгаад олж уулзахад тэр хүмүүс нь нийгмийн олон янзын бүлгийн төлөөлөл болж л таардаг. Мэдээний өнцгийг зөв сонгоод, зөв эх сурвалжаа олсон байхад нэг талыг барьсан өрөөсгөл мэдээ болох нь ховор. 

Угаасаа амьдрал дээр нэг асуудалд хоёр ба түүнээс дээш талууд оролцдог бөгөөд тэдгээр бүх талыг олж уулзаад олсон баримт нотолгоог мэдээндээ ашигласан байхад мэдээ өөрөө тэнцвэржээд ирдэг. Сэтгүүлчдийн ур чадварын гол үзүүлэлт болсон өнцөг сонгох чадвар “Цагийн хүрд”-ийг бэлтгэсэн сурвалжлагч нарт дутмаг байгаа нь үйл явдал хөөн сурвалжилж, “сайн дураараа” бусдын хэвлэлийн төлөөлөгч болсноос нь харагдаж байна. Хэвлэлийн төлөөлөгч хүн үйлчилж байгаа байгууллага, албан тушаалтныхаа эрх ашгийн төлөө л ажилладаг шүү дээ. Хэвлэлийн мэдэгдэл, зохион байгуулалттай үйл явдал ашиглан мэдээ хийсэн болдог сэтгүүл зүйг “залхуу сэтгүүл зүй” (lazy journalism) гэдэг билээ. Хөдөө аж ахуйн чухал сэдвийг залхуу сэтгүүл зүйгээр аргалж болохгүй.

Хөдөө аж ахуй бол Монгол орны хувьд эдийн засгийн чухал салбар. Үүний дотор мал аж ахуй нь дангаараа ДНБ-ий 20 орчим хувийг үйлдвэрлэж байна. Ерээд оны эхээр 25 сая байсан мал одоо хоёр дахин нэмэгдчихээд байна. Ерээд оны эхээр малчид хамгийн түрүүнд хувийн аж ахуйтнууд болсон. Улсын хэмжээгээр ажил хөдөлмөр эрхлэгчдийн 35 орчим хувь нь хөдөө аж ахуйн салбарт  харьяалагддаг бөгөөд хүн амыг хүнсээр, үйлдвэрлэлийг түүхий эдээр хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс хөдөө аж ахуйн сэдэв бол хэвлэл мэдээллийн тэр тусмаа эдийн засгийн мэдээллийн онцгой сэдэв мөн. Энэ салбарт байнгын үйлдвэрлэл, борлуулалт явагдаж, бараа бүтээгдэхүүн, мөнгө тасралтгүйгээр эргэлдэж байгаа. Хөдөө аж ахуйн сэдвийг мэдээнд тусгахдаа цаг үеийн үйл явдал мэт хандахыг зогсоох нь чухал. Улс төр, эдийн засгийн тогтолцоо өөрчлөгдөөд хорь илүү жил болж байхад ухуулгын хуучин сэтгүүл зүйн аргаар мэдээ бэлтгэсээр байгаа нь үнэхээр сэтгэлгээний асар том хоцрогдол юм.

1996 онд Монголын телевизийн сэтгүүлчдэд хичээл заасан Данийн Сэтгүүл зүйн сургуулийн багш Нэнси Холм тэр үеийн Монгол телевизийн мэдээллийн хөтөлбөрийг үзчихээд “Танайд УИХ-аас өөр ажил хийдэг газар байхгүй юмаа гэхээр сэтгэгдэл төрж байна” гэж хэлж байсан юм. Сар шинийн үеийн мэдээний хөтөлбөрийн тогтоож байгаа аженда сеттинг нь үүнтэй агаар нэг аж. “Засгийн газар малчдыг анхаарч шагнаж байна. Хүмүүс баярт бэлтгээд завгүй байгаа үед УИХ, Засгийн газрын гишүүд л орон нутагт явж байна шүү” гэсэн ойлголт төрүүлэхээр.
“Цагийн хүрд”-ийг бэлтгэдэг сурвалжлагч, редакторууд орчин цагийн сэтгүүл зүйн талаар чамгүй  сурч судалсан, сургууль курс дүүргэсэн л байж таарна. Дээр нь ММ агентлаг орон нутагт сурвалжлагчидтай.  Тийм ч учраас бусад телевизүүдийг бодвол орон нутгаас хөдөө аж ахуйн сэдвээр илүү олон мэдээ бэлтгэх боломжтой. 2014 онд  гэхэд “Сурвалжлагч, редакторууд 21 аймагт томилолтоор очиж ажиллажээ. Үүнээс хамгийн их нь Төв аймагт 19, Сэлэнгэд 16 удаа, Дархан-Уулд 15 удаа, Орхонд 10 удаа томилолтоор ажилласан байна” гэж МҮОНРТ тайландаа онцолсон байна. Томилолтоор явахдаа бэлтгэсэн хэд хэдэн мэдээгээ ирсэн хойноо цувруулж нэвтрүүлдэг байдал тодорхой ажиглагдлаа. Энэ нь шуурхай байдлын хувьд асуудал үүсгэмээр. Үүнийхээ оронд орон нутгийн сурвалжлагч нар нь өдөр тутам шинэ мэдээ бэлтгэж өгдөг бол жинхэнэ сэтгүүл зүйн шуурхай байдал хангагдах болно.

Сар шинийн буюу 2016 оны 2 дугаар сарын 8-наас эхэлсэн долоо хоногийн  хөтөлбөрт хөдөө аж ахуйн сэдэвтэй 74 мэдээ байснаас 65 нь сайн малчин, тэргүүний тариаланчдад шагнал гардуулж байгаа тухай байлаа. Эдгээр мэдээгээ ч сар шинийн өмнө бэлтгээд яг баярын үеэр өдөрт дунджаар есөн мэдээ дамжуулсан. Учир нь засгийн газар шагналаа цагаан сарын өмнө гардуулдаг уламжлалтай. Тиймээс мэдээндээ хэдний өдөр тэр айлд очсоноо дурдахгүй. Үзэгчид болохоор телевиз өнөөдөр болж буй үйл явдлыг гаргадаг гэсэн ойлголтоор хүлээж авдаг.

Баяр ёслолын бус жирийн өдрүүдэд  хөдөө аж ахуйн сэдэвт мэдээг ингэж ач холбогдолтой болгож байж уу гэдэг асуултын хариуг хялбархан олж болно. Нью Йоркийн Сиракусын их сургуулийн профессор  Шарлот Граймес хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд маш олон хүчин зүйлээр мэдээнд үнэ цэнэ оруулдгийг хэмжиж болохуйц томьёо гаргажээ. Граймесийн хоёрдугаар хууль гэж нэрлэгддэг энэ томьёо нь дараах байдлаар харагдана.

N / Di(prx) x I x Du x T x R x P x Cf/Cr x Ch x Hypcrsy x U x Factor X = News Value

Хүчин зүйлсийнх нь тайлбар :
Di = Хаанаас бэлтгэсэн байна вэ? (the physical distance those people are from the news organization's home community).
N = Үйл явдал, асуудал нь ямар хэмжээнийх вэ? Үндэсний, бүсийн, аймгийн, сумын, багийн гэх мэт (number of people affected by event, issue, policy).
I = Үйл явдал, асуудал нь эерэг үү, сөрөг үү? (the intensity of the effect, such as death being a more intense effect than injury, or injury more intense than damage to property).
Du = Үйл явдал, асуудлын үзүүлэх нөлөө хэр зэрэг үргэлжилж болох вэ? Удаан, дунд зэрэг, богино гэх мэт  (the duration of the effect, such as the longer-lasting effect of an atomic bomb or tsunami, compared to a temporarily closed bridge)
T = Үйл явдал, асуудал нь цаг үеэ олсон эсэх? Яг өнөөдөр тусгах зүйл мөн эсэх (the timeliness of the event–today, yesterday, last year)
R= Үйл явдал, асуудал нь ховор болдог уу? (the rarity of the event, issue, policy)
P = Нэр алдартай хүмүүс оролцсон уу? (the prominence of the people involved, as a plane crash in which one of the passengers is the president compared to a senator)
Cf/ Cr = Үйл явдал, асуудлыг тойрсон зөрчил байна уу? (the conflict or controversy surrounding the event)
Ch = Хэвийн үйл явдал, асуудал мөн үү? Эсвэл гажсан уу? (the change, and its degree, from the usual or normal)
Hypcrsy hypocrisy = Хоёр нүүр гаргасан зүйл байна уу?  (people saying one thing/doing another or contradicting their public images – always has high new value, especially for politicians)
U = Мэдээ үзэгчдэд хэр ашигтай вэ? (the usefulness to the audience of the information)
Factor X = Хүний сонирхолд нийцүүлэх хүчин зүйлүүд байна уу? (such variables as sex, money, children, pets, human interest, a slow news day when nothing else is going on, or an editor's whim)

Дээрх хүчин зүйлүүдийг судлагдахуун болгож авч хийсэн бичил судалгаагаар сар шинийн үеийн долоо хоногийн хөдөө аж ахуйн сэдэвтэй мэдээнд  бүх хүчин зүйлс нь байгааг гаргаж ирснийг дор харуулъя.
Di = Газар дээрээс нь бэлтгэсэн. Яг орон нутагт нь очиж гэр оронд нь шагналыг гардуулж, малчидтай малын хотноос ярилцсан.
N = Үндэсний хэмжээний үйл явдал. Улсын сайн малчин, тэргүүний тариаланч гэсэн цол өгч байгаа учраас.
I = Үйл явдал эерэг. Баярын үеэр шагнал олгож байгаа мөн хүмүүс шагнал авч байна.
Du = Удаан үргэлжилнэ. Лавтайяа ирэх жил хүртэл яригдана. Нэг насны бахархах зүйл болно.
T = Үйл явдал, асуудал нь цаг үеэ олсон. Орон нутагт өргөн тэмдэглэдэг сар шинийн баярын үе.
R= Ховор буюу жилд нэг удаа болдог үйл явдал.
P = Улс төрчид, засгийн газрын гишүүд, албаны хүмүүс оролцсон. Нэр дэвшсэн буюу дэвшиж болзошгүй нутгаараа явсан.
Cf/ Cr = Зөрчил нь хувийн аж ахуйтнууд яагаад улсын аварга болдог. МҮОНРТ-ийн удирдлагууд бас яагаад шагнал гардуулаад дүрсээ тавиулаад байдаг юм бол?
Ch = Өөр үйл явдал болоогүй мэт ийм үйл явдлуудын мэдээг дараалуулсан.
Hypcrsy hypocrisy = Улс төрчид өөрсдийгөө болон ажлаа давхар сурталчилсан. Сонгуулийн жил.
U = Ямар нэг байдлаар ашигтай. Үлгэр дууриал авах, нутгийн хүнээрээ бахархах, дарга нар малчдыг анхаардаг гэдгээ харуулах гэх мэт.
Factor X = Өгч байгаа шагнал нь сонирхолтой. Аваргын, алтан төлийн эзэний гээд олон төрлийн шагнал гардуулж байгааг харуулсан.

Ийм олон хүчин зүйлээс болоод эдгээр мэдээг “Цагийн хүрд” маш үнэ цэнэтэй болгожээ. Харин сар шинэ болохоос өмнө болон хойно хөдөө аж ахуйн сэдэвтэй мэдээ арай цөөн байлаа. Мэдээний үнэ цэнэд нөлөөлөх хүчин зүйл нь ч цөөн байв.

Сар шинэ болохоос өмнөх буюу 2016 оны нэгдүгээр сарын 25-наас эхэлсэн долоо хоногийн үеийн “Цагийн хүрд” хөтөлбөрт хөдөө аж ахуйн сэдэвтэй 11 мэдээ байлаа. Нэгдүгээр сарын 26-нд ийм сэдвээр мэдээ яваагүйг эс тооцвол өдөрт дунджаар хоёр мэдээ нэвтрүүлжээ. Үүнээс зургаа нь  хөдөө аж ахуйн сэдвээр бие даасан мэдээ байсан бол тав нь өөр мэдээний дундуур энэ сэдэвтэй холбогдож орж ирсэн мэдээ байлаа. Нэг албан мэдээлэл байсан нь өвөлжилтийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор Засгийн газрын яаралтай авч хэрэгжүүлэх арга, хэмжээний тухай Онцгой байдлын ерөнхий газрынх байв.

Харин энэ долоо хоногийн хөдөө аж ахуйн сэдэвтэй үндсэн мэдээнүүд нь:

1.      “Хамтын хүч-нутгийн хөгжил” Үндэсний чуулган төрийн ордонд болж малчид хуримтлал үүсгэх хууль эрх зүйн орчин бүрэлдсэнийг УИХ мэдэгдсэн тухай
2.      Малчдыг хэрэглэгч биш үйлдвэрлэгч гэж үзээд зээлийн хүүг нь 30-аас 10 хувь хүртэл бууруулах боломжтой гэж УИХ үзсэнийг цагаан сараас өмнө Ерөнхий сайд мэдээлж байгаа тухай
3.      Аймагтаа хамгийн олон тэмээтэй Хэнтий аймгийн сайн малчин А.Цагаан-Өвгөн мал маллах ашиг тусын тухай ярьсан
4.      Зудтай байгаа аймаг, сумдад туслах аяныг МАН-ын хороо эхлүүлсэн тухай
5.      Завхан аймагт хүйтний эрч чангарч, өвөлжилт хүндэрч цаашлаад хаваржилт ч хүндрэх төлөвтэй байгаа тухай
6.      Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын Тост багийн нутагт Ирвэс хамгаалах сангийнхан малын даатгалын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн тухай тус тус байлаа.

Унгар улсын ерөнхий сайд Виктор Орбан Монгол Улсад айлчилсан тухай гурван өдрийн багц мэдээллийн дундуур хөдөө аж ахуйн чиглэлээр хамтран ажиллах талаар ярилцсан нь мэдээнд дурдагджээ. Түүнчлэн МАН-ын бүлгийн хуралдаанаар Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг хэлэлцэхэд хийсэн мал ахуйтай холбоотой 15 секундийн мэдээлэл, Өвөрхангай аймгийн залуучуудын чуулганы үеэрх малчин залуугийн яриагаар тухайлсан мэдээнүүдийг хөдөө аж ахуйн сэдэвтэй холбожээ гэж үзэж болох юм.

Сар шинийн дараах буюу 2016 оны хоёрдугаар сарын 22-ноос эхэлсэн долоо хоногт 20 мэдээ хоёр ярилцлагыг мэдээллийн хөтөлбөрт оруулсан байлаа. Мэдээнүүд нь:

1.  Баруун бүсийн таван аймгийн малын махыг Говь-Алтай аймгийн Бургастайн Боомтоор БНХАУ-руу экспортлохоор болсон
2    2. Орон даяар мал төллөлт 3 дугаар сарын 1 нээс голдуу эхэлдэг ч зуншлага муу байснаас малыг хожуу хээлтүүлсэн тул энэ жил мал оройтож төллөх төлөвтэй байгаа
3.      Өмнөговь аймгийн Даланзадгад сумд ХАА-н биржийг амжилттай зохион байгуулж туршилсан
4.      Засгийн газраас “Сайн малчин” хөтөлбөрийг баталж, малчдын зээлийн хүүг 10 хүртэл хувь бууруулах боломжтой болсон
5.      Монголын Улаан загалмайн нийгэмлэг 300 сая төгрөгийн тусламжийн өвөлжилт хүндэрсэн аймгийн малчдад үзүүлэх болсон
6.      МАА-н чиглэлийн судалгаа шинжилгээний ажлыг практикт нэвтрүүлэх арга замыг эрэлхийлж, судалгааны ажлуудаас танилцуусан
7.      Увс аймагт хаваржилт хүндэрч, мал хээл хаяж эхэлсэн
8.      Хөвсгөл аймагт 12 суманд нөхцөл байдал хүнд 6 суманд хүндэвтэр байгаа
9.      Говь-Алтай аймагт өвөлжилт хэвийн. Малчин Авирмэдийн туршлагыг танилцуулсан
10.  Хүнс хөдөө аж ахуйн ажилтнуудын зөвөлгөөн болсон
11.  Улсын хэмжээнд өвөлжилт хүндэрсэн найман аймаг руу хүмүүнлэгийн байгууллагын тусламжийн цуваа хөдөлсөн
12.  Архангай аймагт 20 гаруй мянган мал хорогдсон
13.  Төв аймгийн Баян Чандмань суманд агропарк байгуулснаар нийслэлийн хүн амыг хүнсний ногоогоор хангах боломж бүрдэж байгаа
14.  Улаанбуудайг импортолсноос болоод талхны үнэ нэмэгдэхгүй
15.  Малын гаралтай түүхий эдийн үнэ буурснаас малчдын амьдрал хүндэрч хотод сурдаг оюутан хүүхдийнхээ төлбөрийг төлөхөд хүндрэлтэй болж байгаа
16.  Дундговь аймгийн Сайнцагаан суманд төлчин эмэгтэйчүүдийн чуулга уулзалт болсон
17.  Хүмүүнлэгийн тусламж эхнээсээ очих газартаа хүрсэн
18.  Говь-Алтай аймийн Баянтооройнхон алим, усан үзэм тариалах
19.  Газар тариалангийн бүс нутаг дахь Сэлэнгэ аймгийн малчид фермерийн аж ахуй хөгжүүлэх бүрэн боломжтой
20.  Увс аймгийн Баяд сумын малчин харзны усаар цай чанах соёлтой тухай тус тус байлаа.
Тэрчлэн хоёр ярилцлагын нэг нь Увс аймгийн засаг дарга Д.Цэндсүрэнтэй, нөгөө нь  Баян-Өлгий аймгийн засаг дарга Х.Дарментай студид хийсэн ярилцлага байлаа. Аймгийн дарга нарыг нийслэлд ирэхэд нь студидээ урьж уулздаг юм байна. 

Ийнхүү сар шинээс хоёр долоо хоногийн өмнө хөдөө ах ахуйн сэдэвтэй үндсэн мэдээ зургаа, харин хоёр долоо хоногийн дараа 20, яг цагаан сар болсон долоо хоногт 74 мэдээ цацжээ. Дотор нь хөндсөн асуудал янз бүр байгаа ч сэтгүүл зүйн шаардлагын дагуу авч үзэхэд учир дутагдалтай зүйл олон ажиглагдаж байна. Тухайлбал сар шинийн өмнөх долоо хоногийн зургаан мэдээнд 16 албаны эх сурвалж ашигласан хэрнээ долоохон малчнаас яриа авсан байв. Мэргэжилтнийг эх сурвалж болгосон тохиолдол ганцхан байлаа. Сар шинийн дараах долоо хоногийн 20 мэдээний хувьд албаны 24 эх сурвалж, 10 малчин эх сурвалж, 11 мэргэжилтний эх сурвалж ашиглажээ. Албаны эх сурвалж аль алинд нь илт давамгайлж байна. 

Эх сурвалжийн тэнцвэртэй байдлаас мэдээний тэнцвэртэй байдал хамгийн түрүүнд хамаардаг. Мөн албаны их сурвалж хэт давамгайлах нь мэдээлэл зөвхөн дээрээс ирээд байгааг харуулдаг. Ардчилсан нийгэмд мэдээлэл чөлөөтэй урсаж байх ёстой бөгөөд сэтгүүл зүй бол мэдээллийн тэр чөлөөт урсгалыг хангах учиртай. Өмнө нь дээрээс доош, доороос дээш чиглэсэн (two flow information)  мэдээллийн урсгалыг л тогтмол, жигд хангах тухай ярьдаг байсан бол одоо технологийн хөгжлийн ачаар баруунаас зүүн, зүүнээс баруун гээд хөндлөн гулдгүй хоорондоо солбицох олон мэдээллийн урсгалыг хангах шаардлага нийгэмд нэмэгдэж, техник технологийн хувьд бололцоо нь тавигдаад байгаа билээ.

Нэг үйл явдал ч байна уу, нэг асуудал ч байна уу юу ч байсан түүнд бие биеэсээ хамааралтай, хамааралгүй олон талын эх сурвалж оролцсон байдаг. Энэ нь сэтгүүл зүйн бүтээлийн агуулга, хэлбэрийг баяжуулж өгдөг. Гэтэл үндэсний хэмжээний цорын ганц олон нийтийн телевизийн хамгийн олон үзэгчтэй гэгддэг мэдээллийн хөтөлбөрт ядаж л хоёр талын (хоёр эх сурвалж биш хоёр талын эх сурвалж шүү) эх сурвалжтай мэдээ хийдэг жишиг тогтоогүй нь харагдаж байна.
Хэвлэлийн Хүрээлэн 2010 онд хийсэн “МҮОНТ-ийн шилжилтийн үеийн хөтөлбөрийн бүтэц, мэдээ, нэвтрүүлгийн агуулгын мониторинг – 2“ төслийн эхний шатны дараа “2007 онд “Мэдээллийн бодит, тэнцвэртэй байдлыг хангах мэргэжлийн стандартыг тэр бүр биелүүлэхгүй байна“ гэсэн дүгнэлт хийж байсан. 2010 оны дөрөвдүгээр сард энэ байдал өөрчлөгдөөгүй байна. Учир нь мэдээллийн хөтөлбөрийн эх сурвалжийн олон эшт байдал хангалтгүй хэвээр байна. Нэг хөтөлбөрт багтах мэдээний тал хувь нь нэг эх сурвалжтай байв. Хоёр ба түүнээс дээш эх сурвалжтай мэдээнд нэг эх сурвалжаар нөгөөг эсвэл баримт бичгээр баталгаажуулах нь ховор байна” гэж дүгнэж байжээ. 2016 оны гуравдугаар сард ч энэ байдал хэвээр байна шүү дээ. Үйл явдал хөөж протоколын мэдээ хийдгээ болихгүй л бол “Цагийн хүрд” хөтөлбөр мэргэжлийн түвшинд хүрсэн мэдээ бэлтгэж  сурахгүй, урагшилж ч чадахгүй дороо эргэлдсээр л байх болно.

Судалгаанд харьцуулахаар сонгосон энэ хоёр долоо хоногийн дийлэнх мэдээ мөн л үйл явдлыг хөөж сурвалжилсан байна. Тиймээс голдуу эерэг өнгө аястай, зөрчил багатай, хэвийн үйл явдал мэтээр өгөгджээ. Телевизийн мэдээний хувьд дүрс маш чухал атал Өмнөговь аймгийн Даланзадгад суманд туршилтаар зохион байгуулсан биржийн мэдээ гэрэл зургийн дүрс ч үгүй гарав. Дижитал эрин зууны үе шүү дээ. Интернэт ашиглан и-мэйл, эсвэл нийгмийн сүлжээгээр хөдөлгөөнтэй хөдөлгөөнгүй нь хамаагүй нэг ч гэсэн зураг хүлээн авч болохоор үе шүү дээ. Мөн нэгдүгээр сарын 27-ны Унгар улсын ерөнхий сайд Виктор Орбаны айлчлалыг дүгнэсэн тоймдоо малын махыг олон улсын зах зээлд гаргах тухай дурдахдаа дүрсжүүлсэнгүй. Үйл явдлын мэдээ бүрт ямар нэг хурал, цуглааны дүрс заавал гарч байгаа нь мэдээг дүрсний хувьд үнэхээр ядуу болгож байна. Тэр тусмаа хурал дээр очсон дарга нарынх дүрс ч давтагдаж, хэлсэн үгийнх нь хэсгээс ч заавал оруулах юм. Дахиад л протоколын мэдээний тухай ярих хэрэгтэй болох юм.

Олон нийтийн телевиз нь бусад мэдээллийн хэрэгслийг бодвол бизнесийн шинэ загвар хайгаад байх шаардлагагүй. Учир нь иргэдийн төлсөн татвар, хураамжийн мөнгөнөөс нь төсөв нь бүрддэг билээ. Гагцхүү тэр төсөвтөө мөнгийг нь авсан иргэдийг үнэн зөв, тэнцвэртэй мэдээллээр хангахад л мэргэжлийн болон ёс суртахууны үүрэг хүлээсэн билээ. Хэрэгтэй мэдээллийг нь өгч чадахгүй бол иргэдээс авсан мөнгийг зөв захиран зарцуулж чадахгүй үрэн таран хийж байгаа хэрэг юм. Түүнээс гадна дарга нарыг дагаж оролцсон үйл явдлыг нь сурвалжилж явах нь маш их хараат байдалд байгаагийн илрэл билээ.

Фридрих Эвертийн сангаас эрхлэн гаргасан “Азийн хэвлэл мэдээллийн барометр-Монгол Улс 2012” товхимолд Монголын хэвлэл мэдээллийн мэргэжилтнүүд  “Өнөөдрийн байдлаар тус телевизийн мэдээллийн хөтөлбөрийн агуулга нь арилжааны бусад телевизтэй харьцуулахад хамгийн “мөлгөр” буюу уйтгартай, нэг янзынх байдаг. Ихэнхдээ төрийн үйл ажиллагаа, тэр дундаа Засгийн газрын хэдэн гишүүнийг тойрсон мэдээлэл, сурталчилгаанд гол анхаарлаа хандуулж буй мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг. Хэвлэлийн Хүрээлэнгээс хэрэгжүүлсэн “МҮОНТ-ийн шилжилтийн үеийн хөтөлбөрийн бүтэц, мэдээ, нэвтрүүлгийн агуулгын мониторинг” судалгааны дүнгээр МҮОНТ-ийн мэдээллийн хөтөлбөрөөр цацсан нийт мэдээний 30 хувийг дан ганц эх сурвалжид тулгуурлан бэлтгэсэн, тэдгээрийн дийлэнх нь төрийн өндөр албан тушаалтан, сайд, дарга нар байна. Зөрчилтэй асуудлыг тойрч өнгөрөх хандлагатай бөгөөд шүүмжлэлт,дүн шинжилгээн дээр суурилсан бүтээл хомс гардаг” гэж дүгнэж байсан байна.
“Цагийн хүрд”-ийн талаар ийнхүү мэргэжлийн дүгнэлт санал олон жилийн туршид хангалттай хийж байжээ. Социализмын үеийн ухуулгын сэтгүүл зүйн мэдээ хийдэг аргыг халж, мэдээ бүрийг орчин цагийн сэтгүүл зүйн стандартаар хийдэг жишиг тогтоовол “Цагийн хүрд” урагшлах болно.
                                                                                                      
Миссурийн их сургуулийн сэтгүүлзүйн магистр Авирмэдийн Оюунгэрэл
Мурдокийн их сургуулийн хөгжил судлалын магистр Лханаагийн Өнөржаргал                                                 
Ашигласан бүтээл
Азийн хэвлэлийн барометр-Монгол улс 2012. Фридрих Эбертийн сангийн Монгол дахь төлөөлөгчийн газар. http://library.fes.de/pdf-files/bueros/asia-media/10292.pdf
Аззаяа Б., Гандолгор Б., Сувдаа Ч.ММ-ийнхэн гэдэг их айлын эзэд. http://www.news.mn/content/121311.shtml
Даваадулам Д. Мал аж ахуйн салбарын хөгжил жилээр тооцсон тов, хүрэх газартай л байж таарна. http://mnb.mn/p/80669
Граймесийн хоёрдугаар хууль.
Монгол улсын Сайн малчин 118-аар нэмэгдлээ. http://www.mofa.gov.mn/new/index.php?option=com_content&view=article&id=755:118&catid=10&Itemid=101
МҮОНРТ-ийн хамгийн олон сонсогч үзэгчтэй нэвтрүүлгүүд тодорлоо. Олон нийтийн мэдээлэл судалгааны төв. https://zorigtsoc.wordpress.com/2009/12/24/%D0%BCv%D0%BE%D0%BD%D1%80%D1%82-%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%E2%80%9C%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B3%D1%87-v%D0%B7%D1%8D%D1%87%D0%B3/
МҮОНТ-ийн шилжилтийн үеийн хөтөлбөрийн бүтэц, мэдээ нэвтрүүлгийн агуулгын мониторинг-2 төслийн эхний шатны дүгнэлт. http://www.journalism.mn/content/34835.shtml
Олон нийтийн радио, телевизийн тухай Монгол улсын хууль. 2005 оны 01 сарын 27.
Цэрэнжав Д. Олон нийтийн мэдээлэдл авах эрх ба олон нийтийн өргөн нэвтрүүлэг. 2003

Цэцэгдэлгэр Б. Малчдад одон тэмдгээс илүүтэй малд нь өвс тэжээл хэрэгтэй байна.  http://www.sonin.mn/news/easy-page/57551
Улсын сайн малчин шалгаруулах журам.
Хөдөө аж ахуйн салбарын танилцуулга. http://www.mofa.gov.mn/new/index.php?option=com_content&view=article&id=364&Itemid=201