Wednesday, January 2, 2019

ХАМГИЙН СҮҮЛД БИЧСЭН МАТЕРИАЛАА ТОЛИЛУУЛЖ БАЙНА.


СЭТГҮҮЛ ЗҮЙН БҮТЭЭЛД БИЧИГЧИЙН ҮЗЭЛ БОДОЛ БАЙХ ЁСГҮЙ

А.Оюунгэрэл
Онолын үндэслэл

Сэтгүүл зүйн мэдээллийн аливаа бүтээл нь товч мэдээнээс эхлэн эрэн сурвалжилсан даацтай цуврал материал хүртлээ бичигчийн үзэл бодлыг агуулах учиргүй байдаг. Баримтыг үзэл бодлоос ангид байлгах нь сэтгүүлч хүний эзэмшсэн байх ёстой гол ур чадвар нь юм. Бичигч үзэл бодлоо оруулаагүйгээрээ мэдээллийн бодит байдлыг хангаж өгнө.

Сэтгүүл зүйн бичлэг дэх бодит байдал гэдэг нь тухайн сэтгүүлчийн мэдээллийг цуглуулж, боловсруулж, түгээх хандлага юм. Өөрөөр хэлбэл нийтэлж, нэвтрүүлсэн зүйл нь үнэн байна уу, үгүй юу, эсвэл бичигч өөрийн санаа бодлыг тулгаад байна уу, үгүй юу гэдгийг өөрөө хэлээд өгдөг.

Мэдээллийн бодит байдлыг хангахдаа хоёр зүйлийг чухалчилна. Үүнд:

1.      Баримтаар нотлох
2.      Шударга хандах орно

Бичиж илэрхийлж буй санаагаа баримтаар нотлох ёстой гэдгийг сэтгүүлч биш хүмүүс ч мэднэ. Хэрэлдэж маргахдаа ч бие биенээсээ баримт шаарддаг. Сэтгүүл зүйн бичлэгийн хувьд баримтаар нотолно гэдгийг хоёр талтай авч үздэг. Нэгд, баримт үнэн байх ёстой. Хоёрт, баримт учир холбогдолтой байх ёстой.

Шударга хандах нь мөн хоёр талтай. Нэгдүгээрт, тэнцвэртэй байх ёстой. Хоёрдугаарт, төвийг сахисан байх ёстой. Мэдээллийг цуглуулахаас эхлэн хэвлэн нийтэлтэл хийгдэх бүх үйл ажиллагаанд эдгээр зарчмууд мөрдөгдөх учиртай.

Бодит байдлыг хангах дээрх зарчмуудаас үүдэн бичигч сэтгүүл зүйн аливаа бүтээлд өөрийн үзэл бодлыг шууд оруулахгүй гэсэн зарчим үүдэн гардаг. Бичигч үзэл бодлоо оруулах нь баримтын үнэ цэнийг бууруулдаг. Түүнчлэн бичигчийг ч улмаар сэтгүүл зүйг ч шударга биш харагдуулдаг.

Бичлэгтээ үзэл бодлоо оруулж болохгүй гэхийг сонссон зарим хүн “Тэгвэл бидний үзэл бодол хаана явах юм бэ? Бид бас үгээ хэлэх, өөрсдийгөө илэрхийлэх эрх чөлөөтэй биз дээ?” гэж асуудаг. Үүнд бас хариулт бий.

Хэвлэл мэдээлэлд ажиллаж буй хүмүүс сурвалжлагч, редактор, тоймч, эрхлэгч гэсэн албан тушаалыг эзэмшээд сэтгүүлчийн хөдөлмөр эрхлэн юуг, яаж бичих, хэнтэй уулзах, хэзээ гаргах вэ гэдгийг шийдвэрлэх эрхтэй байгаа нь тэдний үзэл бодлоо илэрхийлж буй томоохон хэлбэр юм. Ардчилсан нийгэмд хүн бүр ингэх эрхтэй боловч иргэд өөрсдийнхөө тэр эрхийг сэтгүүлч гэсэн мэргэжлийг эзэмшээд хийж чадах нэг хэсэгтээ өгсөн байдаг. Тэгэхээр хэвлэл мэдээлэлд ажиллагсад зөвхөн өөрийнхөө биш бас бусдынхаа  үзэл бодлоо илэрхийлэх, нийгэмд юу болж байгааг мэдэх эрхийг эдэлж байдаг юм аа.

Түүнчлэн нэгж бичлэг бүрийн сонгосон сэдэв, санаа өнцгөнд сэтгүүлчийн үзэл бодол шингэсэн байдаг. Тухайн сэдэв, санааг хөндөхгүй ч орхиж болохоор байсан атал онцлон сонгож, лавшруулан судлаад бичиж дэлгэнэ гэдэг бол үг хэлэх эрх чөлөөгөө гарцаагүй эдэлж буйн тод илэрхийлэл юм. Тиймээс ямар ч уншигч бичлэгийн гарчгаас нь, өнгө аяснаас нь бичигчийн үзэл бодлыг олж мэдэрдэг.

Сэтгүүлч хүн сонгосон сэдэв, өнцөг, эх сурвалж, ашигласан үг хэллэгээрээ аль хэдийнэ үзэл бодлоо илэрхийлчихдэг байж өөрөө бичлэг дотроо субъект болон орж ирээд санаа бодлоо дахин тулгахыг мэдээ, сурвалжлага, өгүүлэл гэсэн мэдээллийн төрөл зүйлд зөвшөөрдөггүй билээ. Сэтгүүл зүйн үзэл бодлын төрөл зүйл болох редакцийн өгүүлэл, тойм, эссэнд ч гэсэн бичигч өөрийн үзэл бодлыг тулгадаггүй. Харин үзэл бодлуудыг тайлбарладаг. Тэгээд юу ойлгож бодож улдэх нь уншигчийн асуудал болж хоцордог.

Сонин бол баримтыг үзэл бодлоос тусгаарладаг зарчмыг сэтгүүлчид хэрхэн баримталж байгааг сонгодог утгаар нь харуулж чадах гол хэрэгсэл юм. Учир нь сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйл бүрийн ялгааг гаргаж харуулдаг, мөн баримтыг үзэл бодлоос зааглах зарчмын дагуу мэдээллийн төрөл зүйлийг үзэл бодлын төрөл зүйлүүдээс тусад нь өөр нүүрт хэвлэдэг.  Хэвлээд гаргасан мэдээг нь дахин дахин уншиж дүн шинжилгээ хийхэд боломжтой байдаг.

Бичил судалгаа

Монголын өдөр тутмын сониныхон сэтгүүл зүйн бичлэгт үзэл бодлоо оруулдгийг контент анализын бичил судалгаа харуулж байна. Энэ судалгаанд  сонины бичлэгийн төрөлд Ц.Балдоржийн нэрэмжит шагналтан болсон гурван сэтгүүлчийн тус бүр нэг материалыг сонгосон байна. Үүнд:

1.      “Өнөөдөр” сонины Ж.Тэгшжаргалын “Салхи биднийг хөтөлнө” – 2013 он
2.      “Өдрийн сонин”-ы Э.Хүрэлбаатарын “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ард зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусаж байна” – 2015 он
3.      “Засгийн газрын мэдээ” сонины Ц.Цэвээнхэрлэнгийн “Чонон сүргийн сүүлчийн өчил” - 2016 он орж байна.

Эл бичил судалгааны зорилго нь зөвхөн бичлэг доторх үзэл бодлын хэлбэрүүдийг харуулахад чиглэсэн.  Тиймээс өнцөг, гарчиг дахь үзэл бодол болон эх сурвалж хэрхэн ашигласан гэх мэт сэтгүүл зүйн бусад зарчмуудыг хөндөөгүй. Бичсэн зүйлийг нь нийтлэл гэсэн төрөл зүйлд авч үзсэн байна. Дэлхийн сэтгүүл зүйд ийм төрөл зүйл байдаггүй. Сонин, сэтгүүлийн нийт агуулгыг л нийтлэл гэдэг. Монголд тоймч нараа нийтлэлч гэдэг юм байна. Мэдээллийн төрөл зүйл бол мэдээ, сурвалжлага, өгүүлэл, эрэн сурвалжлага гэж байх учиртай. Угаасаа өгүүллийн хэмжээнд авч үзэх гэхээр мэргэжилтний эх сурвалж дутагдалтай байгаа учир сурвалжлагын хэмжээнд авч үзэж болохоор байна.

Ж.Тэгшжаргал, Э.Хүрэлбаатар, Ц.Цэвээнхэрлэн нар хэдийгээр туршлагатай сэтгүүлчид боловч аль аль нь бичлэгтээ үзэл бодлоо чөлөөтэй оруулдаг юм байна. Тэд  “Би” баатрыг  болон шууд үзэл бодлуудыг бичлэгтээ хэдэн удаа оруулсныг тоон судалгааны аргаар бүртгэж гаргаж, чанарын судалгааны аргаар тайлбарлаж байна.

Судалгааны дүн

Ж.Тэгшжаргалын “Салхи биднийг хөтөлнө” бичлэгт 135,  Э.Хүрэлбаатарын “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ард зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусаж байна”-д 149, Ц.Цэвээнхэрлэнгийн “Чонон сүргийн сүүлчийн өчил”-д  55 үзэл бодол  гарч ирлээ. Гэхдээ Ж.Тэгшжаргал бичлэгтээ нийт 6289 үг, Э.Хүрэлбаатар 5840 үг, Ц.Цэвээнхэрлэн 3830 үг ашигласан байсныг хэлэх нь зүйтэй.

Үзэл бодлуудыг илэрсэн үгээр нь тоолсон тул нийт үгсийн дунд эзлэх жинг нь дараах хүснэгтээр тооцож харууллаа.

Бичигч
Нийт үгийн тоо
Үзэл бодол: Тоогоор
Үзэл бодол: Хувиар
Ж.Тэгшжаргал
6289
135
2.15
Э.Хүрэлбаатар
5840
149
2.55
Ц.Цэвээнхэрлэн
3830
55
1.44
Нийт дүн
15959
332
2.12

Хэрвээ сэтгүүл  зүйн бичлэгт бичигч үзэл бодлоо оруулахгүй гэсэн шаардлагыг хангасан бол үзэл бодлын тоо, хувийн аль аль нь тэгтэй тэнцэх ёстой билээ. Эдгээр сэтгүүлчдийн ашигласан үгийн дунджаар 2.12 хувь нь үзэл бодлыг илэрхийлсэн байна.

Үзэл бодлын хэлбэрүүд

Бичигчийн үзэл бодол ямар хэлбэрээр илэрснийг дараагийн хүснэгт харуулна. Нэгд, “Би” баатраар, хоёрт, шууд үзэл бодлуудаар илэрсэн байгаа.


Би баатар
Үзэл бодол

Хэллэг, өгүүлбэр
Үйл үгээр
Төлөөний нэр
Хамаа-
туулсан
Бодол
Дүгнэлт
Таамаг-
лал
Сэтгэг-
дэл
Аяс
Нийт
Ж.Тэгшжаргал
44
23
17
18
15
9
9
0
135
Э.Хүрэлбаатар
52
21
7
16
21
7
11
14
149
Ц.Цэвээнхэрлэн
5
5
2
16
15
5
7
0
55
Нийт
101
49
25
35
46
35
27
14
339

“Би” баатар

Сэтгүүлч хүн сурвалжлан судлах ажлыг хийхдээ ч, эвлүүлэн бичихдээ ч үйл явдлынхаа оролцогч болж болохгүй. Хөндлөнгийн ажиглагч, шинжээч мэт байж, үйл үгийн гуравдугаар биеэс бичиж танилцуулдаг. Тиймээс сэтгүүл зүйн бичлэгт “Би” баатар огт байж болдоггүй.
Ж.Тэгшжаргал, Э.Хүрэлбаатар нар “Би” баатрыг үйл үгээр ч, төлөөний нэрээр ч илүүтэй илэрхийлжээ. Ц.Цэвээнхэрлэнгийн хувьд энэ нь арай цөөн байна. “Би” баатрыг үйл үгээр илэрхийлэх гэдэгт “нэмж хачирлалгүй буулгалаа”, “ороход”, “таарсан”, “асуухад”, “уулзахад”, “тоолов”, “гарлаа” гэх мэт бичигч шууд үйл хөдлөлөө илэрхийлсэн үгсийг ангилж ялгасан болно. Төлөөний нэрээр илэрхийлсэн”Би” баатарт “би”, “бид” , хамаатуулсан “Би” баатарт “маань”, “минь”, “манай” гэх мэт үгсийг оруулсан болно.

Сэтгүүлчид сурвалжлага гэхээр л “биднийг очиход...” гэж эхлээд идсэн уусан, үзсэн харсан бүхнээ тайлагнаад эхэлдэг. Гэтэл сурвалжлагын зорилго өөр юм. Сэтгүүлч юу хийсэн нь гол нь биш харин тухайн нөхцөл байдал, орчин, асуудалд уншигчийн оруулах нь чухал байдаг. Тиймээс “Битгий яриад бай. Харуулаад өг” гэдэг зарчмаар бичдэг. Тэгж үзүүлж харуулахдаа өөрийн нүдээр хийсэн ажиглалтыг өөрийгөө оруулахгүйгээр хийж харуулна.

Гурван сэтгүүлч материал дотроо хангалттай дүрслэлүүдийг хийсэн боловч дундаас нь өөрсдөө шоволзож гарч ирээд бодол, сэтгэгдэл, таамгаа яриад байсан.

Судалгаанд сонгосон гурван материалд “Би” баатар эхнээсээ дуустал нэвт шувт харагдаж байна. Нийт 339 үзэл бодлын 175 нь буюу талаас дээш нь “Би” баатрыг илэрхийлсэн байна.
Э.Хүрэлбаатар, Ц.Цэвээнхэрлэн нар бичлэг дотроо ярилцлагын хэсэг оруулсан нь “Би” баатрын маш том илэрхийлэл. Тэр хэсгүүдийг үзэл бодлын нийт тоонд бүртгээгүй.  Хэтэрхий олон үгтэй учраас. Мөн хариулт дотор нь баримт яваа учраас. Мэдээллийн төрөл зүйл дотор ярилцлага асуулттайгаа явж болохгүй. Ярилцлага бидний мэдээлэл олж авах хэрэглүүр юм. Хэнтэй юу ярилцсан нь сэтгүүлчийн гал тогооны асуудал. Ярилцлагаар олж авсан зүйлээ л танилцуулах ёстой.

Тэр тусмаа сонины бичлэгийн хувьд ярилцлага мэдээллийн төрөл зүйлд ордоггүй. Ярилцлага хүний үзэл бодлыг илүүтэй гаргадаг учраас тэр юм.  Харин сэтгүүлч хоёр хүний харилцан яриа-диалогийг оруулбал тэр нь баримт, эсвэл дүрслэл болох талтай.

Шууд үзэл бодол

Бичлэгт оруулсан шууд үзэл бодлуудад бичигчийн бодол, дүгнэлт, таамаглал, сэтгэгдлийг орууллаа. Гурван сэтгүүлчийн хувьд бодлоо эн тэнцүүхэн 16-18 удаа  оруулсан мэт харагдаж байвч хамгийн цөөн үгтэй, цөөн тооны үзэл бодолтой гарсан Ц.Цэвээнхэрлэнгийн хувьд 16 удаа бодлоо тулгасан байгаа нь өндөр үзүүлэлт юм. Э.Хүрэлбаатар дүгнэлт хийх дуртай юм байна. Тэр 21 удаа дүгнэлт хийсэн байхад нөгөө хоёр нь 15 удаа хийжээ. Э.Хүрэлбаатарын хувьд сэтгэгдлээ их оруулсан байна. Мөн өгүүлбэрийг 14 удаа “байна лээ”, “гэнэ” гэж  төгсгөсөн нь баримтыг илэрхийлсэн биш учраас үзэл бодлын өнгө аястай гэж бүртгэсэн болно.  Нутагтаа болсон үйл явдлын дурсамж, зээрийн тухай шүлэг үзэл бодлыг тодотгосон илүүц зүйл болсон байна.

Шууд үзэл бодлуудыг баримт болгох нь сэтгүүлчийн гол үүрэг. Өөртэйгээ адилхан бодсон, таамагласан, ижилхэн сэтгэгдэлтэй хүмүүсийг хайж олоод баримтжуулдаг. Баримт олж чадахгүй бол тэр бодол, таамгаа орхих хэрэгтэй байдаг. Баримт энгийн тусмаа хүчтэй. Баримт дутагдахаар “аймшигтай”, “эмгэнэлтэй”, “өрөвдөм”, “харамсмаар” гэсэн сэтгэгдлүүдийг нэмдэг. Энэ үгсийг өөрөө биш хүмүүсээр хэлүүлэх учиртай. Нотолгоогүй зүйл оруулснаас бичлэг дэх бодит байдал хэрхэн алдагдахыг дээр тайлбарласан.

Дүгнэлт

Агуулгын бичил судалгаа тодорхой мэргэжлээр их дээд сургуулийг дүүргэн хэвлэл мэдээллийн байгууллагад ажиллаж байгаа сэтгүүлчид бичлэгтээ үзэл бодлоо ямар хэлбэрээр оруулдгийг гаргаж ирлээ. Тэд “Би” баатар болж, эсвэл шууд бодол, сэтгэгдэл, таамгаа бичих замаар үзэл бодлыг бичлэгтээ оруулдаг байна. 

Тухайлбал, Ж.Тэгшжаргал “Өнгөрсөн наймдугаар сард уг суманд анх удаа очихоос өмнө Матад өнөө хэр цахилгаангүй байгаа гэж цөөнгүй хүнээс сонссон байлаа” гэж бичлэг дотроо орж ирсэн бол, Э.Хүрэлбаатар “Би ч машины гэрэл гарч байгаа зүг рүү сайтар харлаа” хэмээн, Ц.Цэвээнхэрлэн “Архангай аймгийн Цэнхэр сумын нэг малчныхаар орлоо, өнгөрсөн намар. Гүү барьсан айлд албаар саатсан минь энэ” гээд л бичлэг рүүгээ ороод ирж байна. Өөр олон жишээ гаргаж болно.

Ц.Цэвээнхэрлэн “Алж л байвал сэтгэл нь ханадаг, буудаж л байвал хорхой нь дарагддаг гаж донтнуудыг үнэндээ ойлгохгүй юм” гэсэн бодлоо, Э.Хүрэлбаатар “Зээр хядаж байгаа хүмүүст амьтныг хайрлах энэрэх гэсэн ойлголт огт алга. Уусан архиндаа халамцаж, улаан зээрд болсон яахаас ч буцахааргүй дүр төрхтэй хэдэн нөхөд хуульгүй юм шиг л аашилж байна, зүүн аймгуудад. Хууль хяналтынхан дур зоргоороо аашилж байгааг мэдсэн ч мэдээгүй юм шиг өрөөндөө шигдэн, бичиг цаастай зууралдан сууж байна” гэсэн дүгнэлтээ хуваалцаж байна. Харин Ж.Тэгшжаргал“ Өрнө, Дорныг зааглан урсах Мармара тэнгисийн дээгүүр хөлөг онгоцнууд гэрэл татуулан зөрөлдөх нь энэ дэлхийн хамаг л гайхам бүхэн нүдний өмнө зураглан байгаа мэт сэтгэл сэргээнэ. Гэвч эндээс холдон алхах бүрт, Истанбулын захад байх Цогтоогийн гэр рүү дөхөх тусам энэ хотын талаарх сайхан сэтгэгдэл сэмэрсээр л байв” гэсэн сэтгэгдлээ бичиж үлдээжээ. Энэ бүхэн шууд үзэл бодлууд юм.

Эдгээр материалууд өдөр тутмын сонинд хэвлэгдээд, улмаар сэтгүүл зүйн шагнал хүртсэнээс үзэхэд Монголын сэтгүүл зүйн салбарт ажиллагсад сэтгүүл зүйн баримт үзэл бодлыг тусгаар байлгах зарчмыг мөрдүүлэхэд төдийлөн анхаардаггүй юм байна.

Барууны орнуудад баримт ба үзэл бодлыг ялгах тухай хичээл дунд сургуулийн 5-6 дугаар ангид ордог тул сэтгүүлчид төдийгүй жирийн иргэд ч мэддэг. Монголд зарим их дээд сургуульд энэ талаар заадаг ч хэвлэл мэдээллийн байгууллагад өөр арга барилаар удирдуулдаг талтай байж болох юм.

Өдөр тутмын гурван сониныхон үзэл бодлоо оруулж бичихийг харуулснаар сэтгүүл зүйн буруу практик тогтоох аюултай.

Баримт ба үзэл бодлыг ялгаж сураагүй сэтгүүлчид эрэн сурвалжлах байтугай мэдээ бичиж чадаж байна уу гэдэг асуулт гарч ирж байна.


 2018 - 12 - 7



Monday, January 9, 2017

“Сэтгүүлч, сэтгүүл зүйн бүтээл” сэдэвт онол практикийн бага хуралд зориулж бичсэн, гэхдээ танилцуулж амжаагүй өөр нэг илтгэлийг энд тавилаа. 


ОРЧИН ЦАГИЙН СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ

А.ОЮУНГЭРЭЛ, “Сэтгүүлч” дээд сургуулийн зөвлөх багш

Эргэн тойронд “дин дон”, эсвэл “чад чад” гэсэн чимээ тасрахгүй байгаа нь хэн нэгний гар утсанд мэдээлэл ирж байгаагийн шинж билээ. Жижигхэн дэлгэцийг нь эрээн мяраан болтол татаж суулгасан аппликэйшний эрхий дарам цонхнуудын хамгийн наад зах нь таваас зургаа нь зөвхөн мэдээ хүлээж авахад зориулагдсан байгаа.

“Ийгль Ньюс ТВ”-ийн ерөнхий продюссер Ж.Хулан “Цаг  үеийн мэдээллийг байнга шуурхай авахын тулд BBC, CNN, The Guardian, Reuters, Huffington Post, IB Inf тулд гээд олон аппликэйшн утсанд суулгачихсан. Тийм болохоор байнга л ‘notification’ ирээд ер нь утаснаасаа холдох аргагүй болсон учраас хэрэгцээтэй онлайн эх сурвалжуудаа апп хэлбэрээр ашиглах болж” хэмээн бичжээ. 

Дижитал сэтгүүл зүй ингэж мэдээ мэдээллийг хэрэглэгч рүү шууд очдог болгожээ. Энэ бол орчин цагийн сэтгүүл зүй юм. Ерээд онд дэлхийд дижитал сэтгүүл зүй хөгжиж эхэлж байх яг тэр үед Монголд чөлөөт ардчилсан сэтгүүл зүйн үндэс суурь л дөнгөж тавигдаж байлаа. Өөрөөр хэлбэл бие даасан хараат бус сэтгүүл зүйтэй орнуудад шинэ хэрэгслээрээ нэрлэгдсэн сэтгүүл зүй үүссэн нь хорин таван жилийн дотор нийгэм болон сэтгүүл зүй нь хөгжлийнхөө ямар түвшинд яваагаас хамаарахгүйгээр бүхий л улс орныг хамраад байгаа билээ.

Сэтгүүл зүйн хөгжил технологийн хөгжилтэй шууд холбоотой байдаг. Хэвлэмэл сэтгүүл зүй буюу сонин, сэтгүүл нь хэвлэлийн машины технологи, электрон сэтгүүл зүй буюу радио телевиз нь дуу ба дүрсийг цахилгаан соронзон долгион болгон хувиргах технологитой холбоотой үүссэн. Аль аль нь тухайн үедээ мэдээлэл түгээх үйл явцыг хурдасгаж сэтгүүл зүйг ч, нийгмийг ч өөрчилж байлаа. Тараах түгээх хэрэгсэл солигдох бүр сэтгүүл зүйн нэр нь өөрчлөгдөж байв. Харин одоо сонин, сэтгүүл, радио, телевизийг уламжлалт сэтгүүл зүй гэх болжээ. Гэхдээ тэд байраа тавьж өгөөгүй. Харин ч шинэ сэтгүүл зүйн давуу талуудыг ашиглан улам хөгжих гэж тэмүүлж байна.

Цахим хэрэгслээр дамжин түгж байгаа сэтгүүл зүйн мэдээ мэдээллийг л шинэ буюу дижитал сэтгүүл зүй гэж байгаа юм

Өнөөгийн хүмүүсийн хэрэглэж буй компьютер, телевиз, радио, цаг, утас бүгд л дижитал болжээ. Аливаа мэдээллийг тоон мэдээлэл болгож хувиргадаг технологитой холбоотойгоор энэхүү орчин цагийн сэтгүүл зүй үүссэн билээ.

Шинэ сэтгүүл зүйн онолын үндсийг бүр 1960-аад онд Канадын эрдэмтэн Маршал Маклуян телевизтэй холбоотойгоор гаргаж ирсэн байдаг. Тэр “Хэрэгсэл нь өөрөө илгээлт мөн” гэж тунхаглахдаа орон зай, цаг хугацаагаар хягаарлагдахгүй даяарчлагдсан тосгон үүсэх тухай зөгнөн хэлж байсан юм. Тэр нь өнөөдөр цахим орчинд аль хэдийнэ үүсчихээд байна. Хэвлэл мэдээллийн хэрэглэгчид хэрэв Интернэтийн холболт нээлттэй л бол нэг улс орон, нэг бүс нутгаар хязгаарлагдахаа больжээ.

Шинэ сэтгүүл зүй үүссэнээс хойш сэтгүүл зүйд олон зүйл өөрчлөгдөж байгаа боловч гагцхүү түүний үүрэг, хариуцлага нь хэвээр үлдсэн юм.

ҮҮРЭГ ХАРИУЦЛАГА

Хэрэгсэл нь хичнээн өөрчлөгдлөө ч сэтгүүл зүйн нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг нь өөрчлөгдөхгүй. Ардчилсан нийгэм нь гэгээрсэн иргэд дээр тулгуурладаг. Иргэдийг гэгээрүүлэхэд нийгэмд болж буй үйл явдал, асуудлын талаарх бодит мэдээлэл тун чухал. Тэр мэдээлэл дээр түшиглэн иргэд нийгмийн амьдралд оролцож, улс орноо шууд ба шууд бусаар удирдах учиртай. Тиймээс иргэдийг бодит мэдээллээр хангах нь сэтгүүл зүйн гол үүрэг билээ.

Түүнчлэн ардчилсан нийгмийн сэтгүүл зүйн үүргийн хувьд авторитар, тоталитар нийгмийнхээс ялгаруулах гол ялгаа нь иргэдийг нийгмийн чухал асуудлаархи хэлэлцүүлэгт татан оролцуулах явдал юм. Эл онцлогийг ямагт хадгалахын чухлыг 1922 онд “Нью Йорк Таймс” сонины тоймч Уолтер Липпман дахин дахин анхааруулсан байдаг. Гэтэл уламжлалт хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэргэжлийн сэтгүүл зүйг хөгжүүлэх явцдаа энэ үүргээ биелүүлэхгүй хайнга хандаж олон түмнээсээ холдсон юм.

Харин шинэ мэдээллийн хэрэгсэл нь уламжлалт хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн сулруулсан иргэдтэй тогтоосон холбоог эргээд чангалах, тасарсныг нь сэргээх үүргийг хүлээж байна. Технологийн ачаар энэ нь олон нийтийн, иргэнлэг, иргэний сэтгүүл зүйн оролдлогуудаар дамжин өргөн далайцтай явагдаж байна. Бүх хэлбэрийн, бүх төрлийн сэтгүүл зүйн уулзах талбар нь дижитал сэтгүүл зүй болж байна.

Дижитал сэтгүүл зүй нэг талаас маш их мэдээлэл түгээж байгаа боловч нөгөө талаас улс төр, нийгмийн амьдралд үзүүлэх нөлөө нь бага байна. Тиймээс Юү Пи Ай агентлагийн сурвалжлагч Тед Станнард “Хоточ, анч, манаач ноход маань эрх, залхуу, эсвэл шар нохой болоод хувирчихвал улс үндэстэн маань бэрхшээлд орно” гэж анхааруулж байна. Энэ үг сэтгүүл зүйг бүтээгч, хэрэглэгч бүгдэд нь хамаатай билээ.

ОНОЛЫН ҮНДЭСЛЭЛ

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаагаа явуулахдаа мэдээллийг сонгон шүүгч (gatekeeper), хүмүүст юуны тухай бодох ёстойг нь хэлж өгөгч (agenda setter)  болдог байсан нь ч дижитал сэтгүүл зүйн үед өөрчлөгдөж байна. Уламжлалт хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээллийг хяналтдаа байлгаж чадахаа больж, мэргэжлийн сэтгүүлчид мэдээллийг өмчилдөг эрх дарх, давуу байдлаа алдаж байна. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн сүлжээтэй хэлхэлдсэн дижитал сэтгүүл зүй мэдээллийн төвлөрсөн хяналтыг саармагжуулж, сэтгүүлчдэд байсан эрх мэдлийг тэгшитгэж байна.

“Технологи нь олон түмэнтэй харилцах чадварыг нэмэгдүүлж олон нийтийн томоохон хэсэгт хүрэх болтол өргөтгөсөн” гэж Робертс 2013 онд бичжээ. Нөгөө талаас хэвлэл мэдээлэлд ажиллагсад ч гэсэн уламжлал ёсоороо мэдээг сонгож шүүхийн оронд  хэрэглэгчдийг “нээлттэй хаалга” руу татан оруулсан гэж Пабло Босковски судалгаагаар харуулжээ. Тиймээс дижитал сэтгүүл зүй нь сэтгүүл зүйн хөндөх сэдэв, хэлэлцэх асуудал, ашигладаг эх сурвалжийг өргөжүүлж байна.

ДИЖИТАЛ МЭДЭЭЛЛИЙН ОНЦЛОГ

Дижитал сэтгүүл зүйн хэрэглэгчид хэвлэмэл хэрэгсэл дээр гарсан бүтээлийг онлайн дээр тавьсныг хүлээн авахаа больж, оронд нь оригиналь мэдээллийг хүсдэг болсон байна. Тиймээс агуулгыг нь бүтээхэд анхаарах зүйлс байгаа аж.

Нэгд, арилжааны сэтгүүл зүй дэх өрсөлдөөний улмаас бий болсон инфотайнмент буюу зөөлөн мэдээ шинэ сэтгүүл зүйн эхэн үес блог, сайтаар их хэмжээгээр түрэн орж ирээд байраа эзэлсэн хэдий ч гар утасны жижиг дэлгэц дээр унших мэдээ аппликэйшнээр дамждаг болж буй энэ үед гол зүйлээ эхэнд нь аль болох цөөн оновчтой үгээр хэлэхийг шаардаж байна. Тиймээс уруугаа харсан гурвалжингийн бүтцээр мэдээг бичих арга зайлшгүй шаардагдаж байгаа юм.

“Тринити Миррор” сонины редактор Эд Уокер “Аппликэйшн олшрох нь мэдээний хэрэглээний гол арга зам болно” гэж 2014 онд хэлж байжээ. Гар утсан дээрх аппликэйшн хэрэглэгчийн байгаа газар зүйн байршлаас шалтгаалан мэдээг (geo-targeted news) илгээж байна. Мэдээ “Яг одоо ирэхээс гадна яг байгаа газарт минь ирнэ” гэж Ай ТВ Ньюс-ийн онлайн редактор Жэйсон Миллер хоёр жилийн өмнө таамаглан хэлж байжээ.

Хоёрт, Фор Жи (4G) сүлжээ тархсанаар видео мэдээлэл хурдан дамжуулах боломж нэмэгдсэн бөгөөд хүмүүс ч үзэх нь ихэсчээ. Мултимедиа мэдээ нь онлайн сэтгүүл зүйн нэг төрөл болж өргөжлөө. Видео мэдээлэл тавьдаггүй сайт ч гэж байхгүй болсон.

”Би Би Си”-гийн Сэтгүүл зүйн Коллежийн Марк Сеттл “Зөөврийн хэрэгслүүд богино хэмжээний видеонд л зориулагдсан байдаг. “Нау Ти Ньюс” 15 секундын мэдээ хийдэг. Бас “Би Би Си” Инстаграм дээр тавих ярилцлагынхаа хэсгээр 15 секундын видео бэлтгэдэг” гэж хэлжээ. Ухаалаг гар утастай хэрэглэгчдийн хэрэгцээ шаардлагыг мэдээллийн байгууллагууд ингэж хангаж байна.

Гуравт, Мэдээ, мэдээллийн бичлэгийг үгээр сайжруулахын зэрэгцээ интерактив ажиллагаа, дүрс бичлэг, виртуал бодит байдал гээд янз бүрийн элементүүдээр баяжуулахаар чармайдаг ажлыг “Нью Йорк Таймс” сонинд Дэвид Лионхардт хариуцаж ажилладаг.

Томоохон хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд зураг авах, мэдээ бэлтгэх, цаг агаарыг сурвалжлахдаа алсын удирдлагатай нисдэг хэрэгсэл (drone) ашигладаг болжээ. Ийм хэрэгсэл ашиглах бүтэн зардал нь нисдэг тэрэгний нэг цагийн зардалтай тэнцэхээс гадна хүрч болшгүй газрын зургийг авах боломжтой аж. Тухайлбал, “Си Эн Эн”-ээр үзүүлсэн Истанбулын Таксим талбай дээрх жагсаал, Хаяан хэмээх хар салхины дүрстэй мэдээллийг өөр аргаар авах ямар ч боломжгүй байжээ.

Дөрөвт, хэрэглэгчид үнэхээрийн нээлт хийсэн дүн шинжилгээг шаарддаг болсон учир тоймчдын баг шуурхай ажиллаж бодит байдлыг тухай бүрт нь ажиглаж, баримтыг задлан шинжиж, тайлбарлах хэрэгтэй болж байна. Орчин үеийн хэрэглэгчид удаан хүлээхийг больсон. Тийм ч учраас зөвхөн тойм, өгүүллээр дагнасан, дата сэтгүүл зүй дээр үндэслэсэн сайтууд ч үүсэж байна.

БИЗНЕС ЗАГВАР

Анх Интернэт дээр тавигдаж байсан үнэгүй мэдээллүүдийн улмаас  эвдэрсэн уламжлалт хэвлэл мэдээллийн бизнес загвар одоо сэргэж байна. Хэдийгээр мэргэжлийн болоод мэргэжлийн бус сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн мэдээллүүд онлайн дээр их хэмжээгээр үнэгүй байгаа ч чухам хэрэгтэй мэдээллээ үнийг нь төлөөд авах хүсэлтэй хэрэглэгчид олширч байна.

2016 онд Ройтерс Хүрээлэн Их Британи, АНУ, Герман, Франц, Испани, Японы хэрэглэгчдийн дунд онлайнаар мэдээ авахдаа үнэ төлөх эсэх талаар судалгаа хийжээ. Энэ зургаан оронд өмнө нь сонин худалдаж авч байсан хэрэглэгчид онлайн мэдээнд мөнгө төлж авах хүсэлтэй байсан аж. Ийм хүсэл франц, испани, америкчуудад илүү хүчтэй, герман, англичуудад арай сул байсан байна. 

Одоогоор онлайн мэдээг төлбөртэй хэрэглэж үзээгүй Герман, Франц, АНУ, Их Британийн залуус ирээдүйд төлбөр төлөх хүсэлтэйгээ илэрхийлсэн бол Японы хувьд ийм хүсэлд насны ялгаа харагдсангүй. Судалгаанд хамрагдсан орнуудын дунд “Би Би Си” нь  “Их Британид хамгийн өргөн хэмжээнд онлайн мэдээллийн эх сурвалж” болдог, харин Германы “Эй Ар Ди” ба “Зи Ди Эф” телевизүүд уламжлалт хэрэгслийн хувилбартайгаа харьцуулахад онлайнаар хамгийн цөөн хүмүүст хүрдэг аж. Японд онлайн мэдээнээсээ илүү сонины мэдээ хүчтэй хэвээр. АНУ-аас бусад таван оронд олон нийтийн телевиз нь хүчтэй хөгжсөн орнууд ажээ.

“Нью Йорк Таймс” сонин дижитал компани болох өөрчлөлтүүдээ хийж байна. “Шинэчлэлийн Тайлан 2020” хэмээх хөтөлбөрийг нь гардаж боловсруулсан Артур Грег Салзберг 2016 оны 11 дүгээр сараас хэвлэн нийтлэгчийн орлогч гэсэн албан тушаалд дэвшин ажиллах гэж байна. Шилдэг сэтгүүл зүйн уламжлалаа үргэлжлүүлэх, уншигчдадаа үнэнч байх, дижитал бизнесийг өргөжүүлэх гэсэн гурван зүйлийг тэр анхаарч ажиллана гэж амласан байна.

Дижитал агуулгаасаа 500 сая долларын орлого олдог энэ сонины хувьд оригиналь мэдээ, мэдээлэл бэлтгэхийг эрхэмлэж үздэг. Тиймээс газар дээрээс нь сурвалжлуулахаар хамгийн олон сэтгүүлчийг томилолтоор явуулдаг. Өнгөрсөн жил гэхэд дэлхийн 170 оронд сурвалжлагчаа илгээсэн байна. Гол нь сэтгүүлчдээ дижитал хэрэгслээр зэвсэглэн, ашиглах чадвартай болгох нь чухал аж. Редакцид ажиллагсдынхаа тоог цөөлөх ч, программ бичдэг сэтгүүлчдийг түлхүү авах боловсон хүчний бодлого барих юм байна.

Мэдээ, мэдээллийн агуулгатай холбогдох оригиналь зар сурталчилгаануудыг “Форбес” сэтгүүл дижитал зах зээл рүү хэдэн жилийн өмнө оруулж ирсэн юм. Одоо онлайн маркетингийн энэ аргыг бараг бүх хэрэгсэл ашиглаж байна.

Нийгмийн сүлжээнүүдээр дамжуулан мэдээ, мэдээллийг цааш нь түгээх арга нарийсна. Аав, ээжтэйгээ онлайн найз болохыг хүсээгүй залуус Фэйсбүүкийг олноор орхиж явахдаа ч бас өөр нэг нийгмийн сүлжээ рүү орж байгаа юм. Нийгмийн сүлжээний апп, сайт нэмэгдэж байна гэдэг бол сэтгүүл зүйн агуулгыг түгээх арга зам улам нэмэгдэж байна л гэсэн үг юм.

БУСАД АСУУДЛУУД

Дижитал эрин сэтгүүлчдэд хүмүүсийн и-мэйл, утсанд үлдээсэн мессеж, бусад хувийн нууцыг ил болгоход олон нийтийн мэдэх эрхээр удирдуулах уу, тухайн хүнийг хүндэтгэх хандлагаар удирдуулах уу гэдэг асуудлууд хоорондоо тулгарч байгаа нь ёс зүйн хувьд хамгийн гол асуудал болоод байна.

Түүнчлэн технологийн том компаниуд сүүлийн үес хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг эрчимтэй худалдан авч байна. Амазоны эзэн Жефф Безо дампуурах гэж байсан “Вашингтон Пост” сониныг 2014 онд дижитал бизнес болгох гэж худалдаж аваад хамгийн түрүүд апп-тай болгосон байдаг.  Саяхан холбоо харилцааны “Вирайзон” компани Уахууг худалдаж авсан. Хамгийн сүүлд 2016 оны 10 дугаар сард “Эй Ти Энд Ти” компани “Си Эн Эн”-ийг эзэмшдэг “Тайм Уорнер” кампанийг худалдаж авлаа. “Си Эн Эн” өөрийн апп-тай. Гэхдээ л бүрэн дижитал болгох шаардлагатай хэсгүүд байгаа. Иймэрхүү маягаар янз бүрийн мэдээллийн хэрэгслүүд бүхэлдээ дижитал болох чиглэл рүүгээ явж байна.

“Гардиан” сонины Мартин Велам бичихдээ “ ... дижитал эриний сэтгүүл зүй эргэлзээгүйгээр үргэлжилнэ. Бид мэргэжлийн хүний ч, мэргэжлийн бус хүний ч, санамсаргүй явж байгаад гар утсаараа зураг авсан хүний ч мэдээг бид эргэлзээгүй үзнэ. Он дарааллын тэмдэглэлээс дэлгэрэнгүй нийтлэл хүртэлх, том далбагар сониноос Ай Фоны апп хүртэлх технологи, шинэчлэлийн ачаар мэдээний хэлбэр, түгээлт өөрчлөгдсөөр ирсэн ч мэдээллийг илчилж, хүүрнэж, хуваалцах гэсэн хүний сонирхол ямагт хэвээр байх болно” гэжээ.

Утас “чад, чад” дуугарч мэдээ ирснийг илтгэж байна.

2016 оны 10 дугаар сарын 31

АШИГЛАСАН МАТЕРИАЛ

Boczkowski, P. J. (2004a). Digitizing the news: Innovation in online newspapers. Cambridge: MIT Press.
Hong, Y. J. (2014) Framing Citizen Journalism in Mainstream News Coverage: A Quantitative and Qualitative Analysis (1999-2012)”.
Оюунгэрэл А. Олон Түмний Харилцааны Онол. 2009

Sunday, December 18, 2016

СУИС-ийн Радио, телевиз, медиа урлагийн сургуулийн сэтгүүл зүйн профессорын баг, БАЛДОРЖ сан хамтран 2016 оны 12 дугаар сарын 9-нд зохион байгуулсан “Сэтгүүлч, сэтгүүл зүйн бүтээл” сэдэвт онол практикийн бага хуралд сонсгосон илтгэлээ танилцуулъя.

 ИРГЭНИЙ СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ БА МЭРГЭЖЛИЙН СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ

А.Оюунгэрэл
“Сэтгүүлч” дээд сургуулийн зөвлөх багш

ЭХЛЭЛ
Сүүлийн үед нийгэмд өрнөж байгаа маргаан хэлэлцүүлгүүд нь иргэний сэтгүүл зүй гэнэт гарч ирээд мэргэжлийн сэтгүүл зүйн нэр хүндийг унагаж байгаа мэт ойлголтыг хүмүүст төрүүлдэг. Үнэн чанартаа иргэний сэтгүүл зүй нь мэргэжлийн сэтгүүл зүйгээсээ өмнө үүссэн байдгийг аль ч орны хэвлэл мэдээллийн түүх харуулна.

Бичиг үсэг үүссэн цагаас л хүмүүс хоорондоо мэдээлэл солилцохын тулд захидал бичиг илгээж, үзэл санаагаа түгээхийн тулд ухуулах хуудас, товхимол хэвлүүлж эхэлсэн билээ. Тухай тухайн цаг үедээ мэдээллийг аль болох шуурхай солилцох арга эрэлхийлж байсан хүмүүсийн оролдлого болгон нь сэтгүүл зүй эхлэх үндсийг газар бүрт тавьж өгч байжээ.
Тэгэхээр иргэний сэтгүүл зүй нь хүмүүс мэдээлэл түгээж солилцох хэрэгцээ шаардлагаа бичгийн хэлбэрээр янз бүрийн хэрэгсэл ашиглан хангаж эхэлсэн тэр цагаас бий болсон гэсэн үг юм. Орчин үед иймэрхүү үйл ажиллагаа нь өндөр хурдны технологиор дамжин асар хурдацтай, үлэмж хэмжээтэй, их багтаамжтайгаар хийгдэж байгаад л онцлог нь оршиж байгаа юм.

Сэтгүүл зүй эхэлж байхад бичиг үсэг мэдэгч нь цөөн байсан тул боловсролтой гэгдэх тун цөөхөн хүмүүс нь ханын сонин, зурагт хуудаснаас эхлэн дараа нь сонин, номоор дамжуулан улмаар агаарын долгионыг ашиглан мэдээлэл, үзэл санаагаа хуваалцдаг байсан юм. Өөрөөр хэлбэл иргэн-сэтгүүлч маш цөөн байлаа. Харин одоо бол хүн бүр сэтгүүлч.
Иргэний сэтгүүл зүй нь эхнээсээ байсан бөгөөд харин мэргэжлийн сэтгүүл зүй нь 1908 онд АНУ-д Миссурийн Сэтгүүл зүйн сургууль байгуулагдсан цагаас бий болсон түүхтэй. Сонины сэтгүүлч байсан Уолтер Уиллиамс  нь Миссисипи мөрнийг гатлан ирж улс төр, эдийн засгийн бүлэглэлийн нөлөөнөөс хол орших Миссури мужийн Коламбиа хэмээх буйдхан хотод дэлхийн анхны сэтгүүл зүйн сургуулийг байгуулсан нь тун учиртай.

Улс төрийн чиг баримжаагаараа талцсан, эсвэл шалдар булдар мэдээллээр дүүрсэн сонинууд иргэн-сэтгүүлчдийн тусламжтайгаар цэцэглэн хөгжиж байсан тэр үед бие даасан хараат бус, тэнцвэртэй, бодит мэдээлэл ардчилалд ямар хэрэгтэйг ойлгож мэдсэн тэрбээр Миссурийн Сонины Холбооны дэмжлэгтэйгээр сэтгүүл зүйн сургуулийг байгуулахдаа өөрийн гараар “Сэтгүүлчийн тунхаг”-ийг бичсэн нь дэлхийд сэтгүүл зүйн мэргэжлийн стандартыг тогтоох эхлэл болсон юм. Тус сургуулийн Неффийн нэрэмжит хичээлийн байрны хоёрдугаар давхарт байрлуулсан эл тунхагийг сийрүүлье.

СЭТГҮҮЛЧИЙН ТУНХАГ
  • ·        Би сэтгүүл зүйн мэргэжилд итгэдэг.
  • ·      Би олон нийтэд зориулж хэвлэн нийтлэхийг олон нийтээс өгсөн итгэл гэдэгт; эл итгэлээр бүгд холбогдон хариуцлагыг хэмжинэ гэдэгт; олон нийтэд үзүүлэх үйлчилгээ дордвол уг итгэлээс урвасанд тооцогдоно гэдэгт итгэдэг.
  • ·       Би цэгцтэй бодох, ойлгомжтой илэрхийлэх, үнэн зөв, шударга байх нь сайн сэтгүүл зүйн үндэс гэдэгт итгэдэг.
  • ·        Би сэтгэл зүрхэндээ зөв гэж итгэсэн зүйлээ л сэтгүүлч бичих ёстой гэдэгт итгэдэг.
  • ·    Би нийгмийн сайн сайхны төлөө л чиглээгүй бол мэдээллийг нухчин дарах аливаа үйлдлийг зөвтгөшгүй гэдэгт итгэдэг.
  • ·    Би боловсон соёлтой хүн шиг бичиж чадахгүй л бол хэн ч сэтгүүлч хэмээн бичиж болохгүй гэдэгт; өөрийнхөө халаасанд хийсэн хахууль нь өрөөл бусдын халаасанд орох хахуультай адил тойрч зайлсхийж болох зүйл гэдэгт; өөр хүн заавар өгсөн эсвэл өөр хүний ашиг байсан гэдгээр шалтгаалж хувийн хариуцлагаас мултрах ёсгүй гэдэгт итгэдэг.
  • ·   Би зар сурталчилгаа, мэдээ, редакцийн өгүүллүүд уншигчдын ашиг сонирхлын төлөө байх учиртай гэдэгт; үнэн бөгөөд тодорхой байх гэсэн ганц стандарт тэдгээрт зонхилох ёстой гэдэгт; сайн сэтгүүл зүйн эрхэм дээд хэмжүүр нь олон нийтийн итгэл байх ёстой гэдэгт итгэдэг.
  • ·      Би амжилттай буюу амжилтад хүрэх сэтгүүл зүй нь Бурханаас эмээж, Хүнийг хүндэлдэг байх ёстой гэдэгт; няцалгүйгээр хараат бус байж, үзэл бодлын бардамналаар эсвэл эрх мэдлийн шуналаар хөтлөгддөггүй, оновчтой, хайхрамжгүй биш хүлээцтэй, өөрийгөө хянадаг, тэвчээртэй, уншигчдаа хүндэлдэг бөгөөд огт айдаггүй, шударга бус зүйлд эгдүүцдэг байх ёстой гэдэгт; онцгой эрхэнд татагдахгүй  эсвэл хошуурсан олны шуугиант нөлөөнд дайвалзахгүй байх ёстой гэдэгт; хүн болгонд боломж олгохыг эрж хайх, хүн хүндээ хандах ёс болон хуулийн дагуу хүн бүрд тэгш хандах ёстой гэдэгт; олон улсын хэмжээнд сайн үйлсийг сурталчлахдаа гүн эх оронч хандаж дэлхий дээрх нөхөрлөлийг бэхжүүлэх ёстой гэдэгт; өнөөгийн сэтгүүл зүй нь хүн төрөлхтөний сэтгүүл зүй гэдэгт итгэдэг.

Дээрх тунхаг сэтгүүл зүйн нийгмийн эрх ашгийн төлөө үйлчлэх анхдагч үүргийг тод тусгасан бөгөөд энэ үзэл санааг ч сургалтынхаа агуулгад тусгаж иржээ. Сэтгүүлчдийг ингэж мэргэжлийн стандарттай болгон нийгмийн институцид бэлтгэж эхэлснээр иргэн-сэтгүүлчдийн тоо илэрхий буурсан юм. Харин ч сэтгүүлч нь Үндсэн хууль дахь иргэдийн мэдээлэл авах, түгээх эрхээр хамгаалуулсан цорын ганц мэргэжил болсон билээ.

Мэргэжлийн сэтгүүл зүй (Professional journalism)

Сэтгүүл зүйг мэргэжил гэсэн талаас харуулах үнэлэмжүүдийг олон эрдэмтэд янз бүрийн цаг хугацаанд тодорхойлж гаргаж ирснийг Амстердамын Их Сургуулийн багш, судлаач Марк Дьюз 2005 онд нэгтгэсэн байна. Үүнд тэр олон нийтэд үйлчлэх, бодит байх, автономит байх, шуурхай байх, ёс зүйтэй байх гэсэн таван зүйлийг оруулсан байна. Эдгээр нь сэтгүүлчдэд үйл ажиллагаагаа явуулах хууль ёсны эрх, итгэлтэй найдвартай байдлыг мэдрүүлж, тэд мэргэжлийнхээ хэм хэмжээг тогтоосон юм.

Сэтгүүл зүйн олон нийтэд үйлчлэх ёстой гэсэн үнэлэмж нь ардчилсан нийгэмд хэвлэл мэдээллийн гүйцэтгэх үүрэгтэй нь холбогдож гарч ирдэг. Сэтгүүлчид иргэдийн мэдэх эрхийг хүндэтгэж, найдвартай мэдээллийг цуглуулж түгээхдээ тэдний өмнөөс нийгэмд хоточ нохойн үүрэг гүйцэтгэдэг. Нийтэлж нэвтрүүлсэн мэдээ, мэдээллийг нь хүлээн авах олон нийт байгаа учраас л сэтгүүл зүй үүссэн билээ. Сэтгүүлчид ч өөрсдөө иргэд болохоор олон нийтийг төлөөлөх эрхтэй юм.

Сэтгүүл зүй бодит байхын тулд сэтгүүлчид зөвхөн баримтыг ямар ч тайлбаргүйгээр, үзэл бодлоо нэмэхгүйгээр, мушгиж гажуудуулахгүйгээр, нарийн тэнцвэртэйгээр, үнэн зөв танилцуулах ёстой. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүл зүй зөвхөн “үнэнд үйлчлэх” үүрэгтэй.
Сэтгүүл зүй нь автономит байна гэдэг нь сэтгүүлчид нь бие даасан, хэнээс ч, юунаас ч хараат бус ажиллаж, ашиг орлогоос илүү олон нийтийн эрх ашгийг дээгүүр тавихыг хэлдэг. Сэтгүүлчид ингэж эрх чөлөөтэй ажилласнаар нийгэм доторхи институциудын үйл ажиллагааг тэнцвэржүүлж өгдөг.

Сэтгүүл зүй шуурхай байхын тулд сэтгүүлчид нь үйл явдал, асуудлыг цаг хугацааны хувьд хамгийн сүүлчийн өнцгөөс, шинэлэг талаас нь сурвалжилж мэдээлэхийг хэлдэг. Цагийг нь олж мэдээлэх гэдэг нь мэргэжлийн үнэлэмж учраас  шуурхай байх нь зүгээр л яаралтай мэдээлэх гэсэн үг биш юм.

Сэтгүүл зүй нь ёс зүйтэй байх нь сэтгүүлчид нийгмийн өргөн хүрээнд хүмүүстэй харьцдаг, тасралтгүй харилцаанд оролцдог учраас хууль зөрчихгүйгээр, ёс суртахууны хэм хэмжээг баримтлан шийдвэр гаргах эрхийг сэтгүүлчдэд өгдөг гэсэн үг юм. Ёс зүйн зарчим нь салбар дотроо өөрсдийн үйл ажиллагаагаа зохицуулах гол хөшүүрэг болдог.

Мэргэжлийнхээ эдгээр үнэлэмжийн дагуу хэдэн арван жил ажиллаж стандартыг тогтооход хэвлэл мэдээллийн салбарт ажилладаг маш олон хүний хүч хөдөлмөр оролцсон нь мэдээж. Сэтгүүл зүй мандан бадарч байсан 1970-аад онд “Си Би Эс” телевизийн оройн мэдээний хөтлөгч Уолтер Кронкайт олон нийтийн санал асуулгад Америкийн хамгийн итгэлтэй хүнээр шалгарч, “Нью Йорк Таймс” сонин Пентагоны бичиг баримтуудыг дэлгэж, “Вашингтон Пост” сонин Уотергэйтийн хэргийг илчилж байсан билээ. Тэр үед сэтгүүл зүйн сургуульд элсэгчдийн тоо ч суга өссөн байдаг.

Улмаар сонин, радио, телевиз гээд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд олшрохын зэрэгцээ сэтгүүлчид улам мэргэших хандлагатай болж мэдээний төлөөх өрсөлдөөн нэмэгдэв. Хэвлэл мэдээллийн компаниуд томорч, арилжааны чиглэлээ түлхүү барьж, олон нийтэд биш эздэдээ, хувьцаа эзэмшигчдэдээ болон зар сурталчилгаа өгөгчдөдөө илүү үнэнч ханддаг болов. Сэтгүүлчдийн нийгэмд эзлэх байр суурь дээшилж, элит давхаргад хамрагдан хямсгар зантай болсон тэд бичлэгтээ энгийн иргэдийг эх сурвалж болгох нь ч эрс цөөрөв.

Сэтгүүлчид ардчилсан нийгмийн улс төрийн тогтолцооны гол механизмын нэг болсон сонгуулийг сурвалжлахдаа намууд, нэр дэвшигчдийн шийдвэрлэх асуудал, зарчмын гол сэдэв рүү гүнзгий орохоо больж морины уралдаан үзүүлж байгаа мэт зөвхөн рейтингийн судалгааг түшиглэх болсон нь мэргэжлийн стандартаасаа өөрсдөө ихэд гажсаныг 1988 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгаа харуулдаг.

Ерээд онд мэргэжлийн бус сэтгүүлчид бие даан бэлтгэсэн мэдээллээ блог, вэб сайтаар шуурхай түгээж эхэлснээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн бие биенээсээ түрүүлж нийтэлж, нэвтрүүлэх гэсэн өрсөлдөөнийг бут цохисон байна. Буурь суурьтай сэтгүүл, сонины сэтгүүлчид багагүй цаг хугацаа зарцуулан эрэн сурвалжлан хариугүй гаргахаар бэлтгэж байсан Клинтон-Левинскийн асуудлын тухай материалыг сэтгүүл зүйд нэр нь үл тодорсон Матт Драж гэдэг хүн Холливүүд дэх гэрээсээ  www.drudgereport.com сайт дээр 1998 оны нэгдүгээр сарын 17-нд тавьснаараа цагийг нь олж мэдээлэх үнэлэмжийг эргэлзээнд оруулжээ.

Хамгийн гол нь мэргэжлийн сэтгүүл зүй нь олон нийтэд үйлчлэх ёстой гэсэн нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ хөсөрдүүлж эхэлсэн учраас иргэдийг сэтгүүл зүй рүү татан оролцуулах зориудын кампанит ажил хэрэгтэй болсныг энэ салбарынхан өөрсдөө хамгийн түрүүнд хүлээн зөвшөөрсөн билээ. Тиймээс мэргэжлийн сэтгүүлчид өөрсдөө ерээд оны эхээр олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнийг үүсгэсэн юм.

Олон нийтийн сэтгүүл зүй (Public Journalism)

Иргэд нь мэргэжлийн сэтгүүлчид болон техникийн ажилтнуудын тавьсан жүжгийг хөндлөнгөөс харж буй үзэгчид биш бөгөөд иргэдгүйгээр сэтгүүл зүй оршин тогтнохгүй гэдгийг сэтгүүлчид ойлгосон учир тэд олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнийг салбар дотроо эхлүүлжээ. Олон нийтийн сэтгүүл зүй нь нэгд хэвлэл мэдээллийг олон нийтийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлдэг болгох, хоёрт үүргээ биелүүлэхэд чиглэсэн зориудын үйл ажиллагааг зохион байгуулснаар сэтгүүлчдийг дадлагажуулах, гуравт эл хөдөлгөөнд бусад хүмүүс ба байгуулагуудыг татан оролцуулах зорилготой байлаа.

Эл хөдөлгөөнийхөн Германы философич Юрген Хабермас, Америкийн эрдэмтэн Жон Дюви, сэтгүүл зүйн багш Жэймс Кари, тоймч Уолтер Липпманн нарын бүтээл дэх олон нийт ба сэтгүүл зүйн хоорондын асуудлаарх үзэл санаануудаар онолын үндэслэлээ тайлбарласан юм. Бүтээл бүр нь янз бүрийн санаа тайлбартай ч  ерөнхийдөө тэд бүгдээрээ нийгмийн харилцаан дахь иргэдийн оролцооны тухай бичсэн юм. Арилжааны хэвлэл мэдээлэл нь иргэдийг идэвхгүй болгодог учраас хэвлэл мэдээллийн сэтгүүл зүйн агуулга нь олон нийтийн эрх ашгийн төлөөх асуудлаар байнга дуугарч, иргэдийг идэвхжүүлж байх учиртай байдаг аж.

Муж, хотын сонинууд хөдөлгөөнд идэвхийлэн оролцож иргэдийг нийгэмд өрнөж буй асуудалд зориуд татан оролцуулах чиглэлээр хэрхэн ажиллахыг сурвалжлагчдадаа зааж сурган дадал суулгаж эхэлсэн байна. Тухайлбал, Хойд Коралайна мужийн Шарлот хотын “Шарлот Обсервер” сонин 1992 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийг сурталчлахдаа морины уралдааны бус “иргэдийн хэлэлцэх асуудал” гэсэн өнцгөөс ханджээ. Нэр дэвшигчдийн хэлсэн үгийг судалж иргэдэд тулгарч буй асуудлуудтай тохирч байгаа эсэхийг тулгаж  үзээд “Нэр дэвшигчид иргэдийн саналыг авахын төлөө ажиллаж байна” гэхийн оронд “Шарлотын иргэд буурьтай хэлэлцүүлэг шаардаж байна” гэж бичдэг болсон байна. Бусад сониныхон энэ практикийг авч хэрэгжүүлснээр улс төрийн намуудын кампанит ажлын менежерүүдийг олонтаа уурлуулсан билээ.

Виржиниа мужийн Норфолк хотын “Виржиниа Пайлот” сонины редакторууд сурвалжлагчдаасаа “олон нийтийн амьдралын баг” бүрдүүлж төр, засгийн газрыг илүү “олон нийтэч” замаар сурвалжлах даалгавар өгсөн байна. Тэд төр, засгийн байгууллага дээрээс сурвалжилдаг байснаа больж харин тэнд яригдсан асуудлаар “орон нутгийн харилцан яриа” зохион байгуулан иргэдээс юуны талаар уншихыг хүсэж байгааг асуудаг болжээ. Ингэснээр сониных нь улс төрийн сурвалжлага шинэлэг өнгө аястай болж, дотор нь дурдагддаг албаны хүмүүсийн нэрс өөрчлөгдөж, иргэд эх сурвалж болох нь олширчээ.

Мэргэжлийн сэтгүүлчдийн санаачилсан олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнд ихэвчлэн өдөр тутмын сонинууд, цөөн тооны эрдэмтэд, хэд хэдэн байгууллага нэгдсэн юм. Тэд сэтгүүлчидтэй сургалт, иргэдтэй хэлэлцүүлэг, сэхээтнүүдтэй мэтгэлцээн байнга зохион байгуулж байв. Маргаан хэлэлцүүлгийн төвд ардчилсан нийгэм дэх хэвлэл мэдээллийн үүргийн тухай яриа байнга хөндөгдөж байлаа. Америкт эхэлсэн олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөн даяаршлын ачаар бусад орнуудад хоромхон зуур нөлөөлсөн байна. Нийгмийн байгуулал нь ямар байгаагаас үл шалтгаалан газар сайгүй иргэд идэвхжин хэвлэл мэдээллээр дамжуулан нийгмийн харилцаанд шууд орохыг эрмэлзэх болсноор иргэнлэг сэтгүүл зүй үүсэв.

Иргэнлэг сэтгүүл зүй (Civic Journalism)

Иргэд хааяа нэг захидал, и-мэйл илгээх, эсвэл утсаар ярих, урилгаар ток шоуны зочин болох зэргээр хэвлэл мэдээлэлтэй холбогддог байсан юм. Харин интернэт, интерактив технологи тэдэнд мэдээ бүтээж, түгээхэд оролцох боломжийг өгчээ. Иргэд коммент бичдэг, вэбсайт ба блог хийдэг, тэр ч байтугай хэвлэл мэдээлэлд шууд агуулга (контент) нийлүүлдэг болов. Ийнхүү иргэнлэг сэтгүүл зүй нь олон улсын сэтгүүл зүй, эдийн засгийн сэтгүүл зүйтэй нэгэн адил оролцооны сэтгүүл зүй (Participatory Journalism) болсон юм. Мэргэжлийн сэтгүүлчид бичиж буй үйл явдлынхаа оролцогч байж болдоггүй, өөрийнхөөрөө тайлбарлаж болдоггүй зарчимтай бол оролцооны сэтгүүл зүй нь тайлбар өгдгөөрөө онцлог байдаг. Дээр нь иргэнлэг сэтгүүл зүйн хувьд иргэд өөрсдийнх нь ашиг сонирхолтой нь холбогдсон асуудлыг ч шууд хөнддөг учир мэргэжлийн сэтгүүл зүй дэх ёс зүйн зарчимтай зөрчил үүсгэж эхэлжээ.

Энн Ричардсоны (1983) бичсэнээр оролцооны сэтгүүл зүй нь хэвлэл мэдээлэлд дутагдаж байсан зүйлсийг нөхөх гэж гарч ирдэг юм. Хэдийгээр мэргэжлийн сэтгүүлчид өөрсдөө дэлхийг доргиосон хөдөлгөөн үүсгэсэн хэдий ч олон нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудлыг хэлэлцэхэд хэвлэл мэдээлэл иргэдийг өргөнөөр, хангалттай, зохих хэмжээнд нь яагаад ч оролцуулж чадахгүй байлаа. Иргэдийн зөвлөгөө, оролцоогүйгээр бодлогын зөв шийдвэр яаж ч гарах боломжгүй. Зөв шийдвэргүйгээр аливаа хөгжил зөв голдрилоороо явахгүй билээ.

Түүнээс гадна иргэд тархиндаа өндөр боловсрол, мэдлэгтэй, гартаа компьютер, утас, таблет гээд мэдээллийн хэрэгсэлтэй болсноороо мэдээ ирэхийг хүлээж суудаг биш харин мэдээ хийхэд оролцдог хүмүүс болсон юм. Харин мэргэжлийн сэтгүүлчид тэднийг идэвхтэн бичигч (amateur), мэргэжлийн бусчууд (non-professionals), хувь нэмэрлэгчид (contributors) гэж цоллож угтсан билээ. Гэхдээ иргэнлэг сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн агуулгыг ашиглахаас татгалзаагүй юм.

Үүний нэг тод жишээ нь Си Эн Эн телевизийн нээсэн Ай Репорт билээ. Энэ медиа платформ нь иргэдийг Си Эн Эн-ий сурвалжилж мэдээлж буй сэдвийг олон өнцгөөс дэлгэж харуулахад нэмэр үзүүлсэн зураг, бичлэгүүдээ хуваалцахыг санал болгодог. Энэ кабелийн телевизийн цахим хуудасны эхний нүүрэн дээр Ай Репорт гэж харагдахгүй. Линкнээс нь (http://www.cnn.com/specials/opinions/cnnireport) харах юм бол тусгай үзэл бодлууд болгон ангилдаг аж. Си Эн Эн тавьсан зүйлсийг хянаж шалгаж, редакторладаггүй боловч “CNN IReport” гэж тэмдэглэдэг. Иргэдийн хувьд хэвлэл мэдээллийн гол хэрэгсэлтэй ингэж холбогдох нь таатай ч бэлтгэсэн агуулгаа өөрсдийн платформ дээр тавих хүсэл, боломжууд олширсноор иргэний сэтгүүл эрчимтэй хөгжив.

Иргэний сэтгүүл зүй (Citizen Journalism)

Технологийн хөгжил түүний дотор нийгмийн сүлжээ иргэний сэтгүүл зүй хөгжихөд маш их түлхэц өгч байна. Мэргэжлийн сэтгүүлчдийн бэлтгэсэн нийтлэл, нэвтрүүлгийг үйлдвэрлэж, түгээн тараахад тусалдаг техникийн ажилтнууд тусдаа ажилладаг байсан бол иргэн-сэтгүүлчид агуулга бэлтгэх, үйлдвэрлэх, түгээх бүх шат дамжлагыг өөрсдөө л хийчихдэг болжээ. Технологиор өдөөгдсөн энэхүү иргэний сэтгүүл зүйг судлаачид олон янзаар тодорхойлсон байдаг.

Шэйн Баумен, Крис Уилсс (2003,10) нар “Иргэний сэтгүүл зүй гэдэг нь мэдээ, мэдээллийг цуглуулж олоод сурвалжлан дүн шинжилгээ хийгээд тарааж түгээдэг үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог мэргэжлийн бус хүмүүсийн үйл ажиллагаа юм. Энэ оролцооны зорилго нь ардчилалд шаардлагатай хараат бус, найдвартай, үнэн зөв, өргөн, холбогдолтой мэдээллийг өгөх юм” гэжээ.

Жэй Роузен “Өмнө нь хэрэглэгчид гэгдэж байсан хүмүүс мэдээллийн хэрэгслийг ашиглан нэг нэгэндээ мэдээлэл өгөх”-ийг иргэний сэтгүүл зүй гэж тайлбарлажээ.

Сирена Карпентер иргэний сэтгүүлчийг нийгэм олон нийтэд ашиг тус өгөхүйц мэдээллийг хэвлэн нийтлэгч гэж тодорхойлсон байна.

2003 онд Жэй Ди Ласика “Онлайн Жорнализм Ревью” сэтгүүл дэх өгүүлэлдээ иргэний сэтгүүл зүйн хэлбэрүүдийг ангилан харуулжээ. Үүнд:
  1. 1Хэрэглэгчийн оролцоотой агуулга: коммент, блог, гэрэл зураг, дүрс бичлэг, оршин суудаг  газраасаа иргэдийн бичсэн мэдээ
  2. 2Бие даасан мэдээ ба мэдээллийн вэбсайт: http://www.consumerreports.org/cro/index.htm, http://www.drudgereport.com/
  3. 3.Дан хэрэглэгчийн оролцоогоор бүтээгддэг вэбсайт: http://www.ohmynews.com/, http://www.groundreport.com/
  4.  Хамтын, хувь нэмэр оруулсан медиа сайт: https://slashdot.org/, http://www.newsvine.com/
  5. 5Бусад төрлийн жижиг медиа”: и-мэйл хуудас, https://twitter.com/kenradio

Нээлттэй хэвлэн нийтлэх, хамтран редакторлах, агуулгыг түгээх гэсэн боломжуудаас хамааран иргэний сэтгүүл зүй олон хэлбэрээр эрчимтэй дэлгэрсэн гэж шинэ медиагийн онолч Терри Флью үздэг байна.

Ерээд оноос хойш хийгдсэн иргэний сэтгүүл зүйн талаарх олон улсын судалгаанууд эерэг ба сөрөг нөлөөнүүдийг нь аль алийг нь гаргаж ирсэн байдаг. Эдгээрийг тоймлон харуулъя.

Иргэний сэтгүүл зүйн эерэг нөлөө
  • ·         Иргэд хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөгөө бүрэн утгаар нь шууд эдлэх болсон.
  • ·         Нийгмийн хөгжлийн олон асуудлыг шийдвэрлэхэд иргэд өөрсдөө биеэрээ оролцож эхэлсэн.
  • ·         Чухал асуудлыг олон талаас нь зай талбай, цаг хугацаанд хязгаарлагдахгүйгээр хэлэлцдэг болсон.
  • ·         Нийгмийн жинхэнэ хоточ нохой болж хэвлэл мэдээллийг хүртэл өөрийг нь шилэн болгосон.
  • ·         Мэдээллийн дээрээс доош явдаг байсан урсгалыг олон чиглэлтэй болгож өөрчилсөн.
  • ·         Нийгэмд эргэлдэх мэдээллийн хэмжээг эрс нэмэгдүүлсэн.
  • ·         Мэдээлэл бүтээх, түгээх үйл явцыг хялбаршуулсан.
  • ·         Мэдээллийг улам шуурхай болгосон.

Иргэний сэтгүүл зүйн сөрөг нөлөө
  • ·         Сэтгүүл зүйн мэргэжлийн стандартыг доошлуулсан.
  • ·         Нэг талыг барьсан мэдээлэл улам нэмэгдсэн.
  • ·         Ёс зүйн олон асуудал үүссэн.
  • ·         Оюуны өмчийн хулгай нэмэгдсэн.
  • ·         Иргэдийн “мэдээ үнэрлэх” чадвар нь мэргэжлийн сэтгүүлчдийнхээс дор учир сонголт хийхдээ муу.
  • ·         Хувийн нууц хэт нээлттэй болсон.
  • ·         Улсын нууц эрсдэлд орсон.
  • ·         Хүмүүс эсрэг талуудын мэдээллийн алинд нь итгэхээ мэдэхгүй болсон.

Иргэн-сэтгүүлчид одоо эвлэлдэн нэгдэх хандлагатай болж байна. Нэг тод жишээ нь Уикиньюс хэмээх даяарчлагдсан сайт (https://www.wikinews.org/) юм. Хамтын ажиллагаатай сайтууд үүсэж, нийгмийн сүлжээгээр тив алгасан холбогдож байна. Тэрчлэн иргэн-сэтгүүлчид үйл ажиллагааны бодлого боловсруулан стандарттай болох алхмууд хийж байна.

ДҮГНЭЛТ

Мэргэжлийн ч бай, иргэний ч бай сэтгүүл зүйг юу гэж нэрлэнэ ялгаагүй л бүгд адилхан зорилготой. Аль ч сэтгүүл зүй нийгэмд мэдээллийн урсгалыг тасралтгүй явуулахын төлөө л байдаг. Тэр мэдээлэл нь нийгмийн сайн сайхны төлөө л чиглэх учиртай. Өөрөөр хэлбэл онолын үндэслэл нь адилхан. Харин зорилгодоо хүрэх арга, хэлбэр нь өөр. Мэргэжлийн сэтгүүлчид салбарынх нь нэр хүндийг унагасан гэж иргэний сэтгүүлчдийг эхэн үедээ дайсагнасан угтаж авсан ч янз бүрийн орны олон эрдэмтэд, судлаачдын үе үеийн судалгаанууд тэднийг өөрсдөө нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүйгээсээ иргэн-сэтгүүлчдийг хамтын ажиллагаанд дуудсан гэж батлаад байна.

Үүнийгээ ухамсарласан мэргэжлийн сэтгүүлчид ч олон нийтийн сэтгүүл зүйн хөдөлгөөнийг эхлүүлж, түүнд иргэд татагдан оролцохдоо иргэнлэг сэтгүүл зүйг үүсгэж, улмаар технологийн хөгжил иргэний сэтгүүл зүйг хөгжөөн дэвжээсэн байна. Эерэг, сөрөг олон нөлөөгөө нийгэмд чирч орж ирсэн иргэний сэтгүүл зүйн шинэ давалгаа одоо нийгмийн институци болох хандлагыг барьж байна. Хүн болгон сэтгүүлч болох боломжтой ч гэсэн чин үнэн санаанаасаа нийтийн эрх ашгийн төлөөх мэдээллийг бүтээж, түгээхэд тууштай цуцашгүй явж чадах нь тийм ч олон биш ээ. Сэтгүүл зүй угаасаа л эрхэлж буй хүнээсээ иргэний зориг зүрхтэй байхыг, өндөр ёс суртахуунтай байхыг шаарддаг билээ. Иргэн-сэтгүүлчид ч үүнийг ойлгодог болж байна.


Ашигласан бүтээл

Deuze.M. (2005). What Is Journalism? Professional Identity and Ideology of Journalists Reconsidered. Journalism 6: 4, 442–464
Bowman S. & Wills C. We media: How Audiences are shaping the Future of News and Information. 2003.
Richardson A. (1983). Participation. London. Routledge.
Rosen. J. (2006, June 27). The people formally known as the Audience. Pressthink.
Serena Carpenter, “News Quality Differences in Online Newspaper and Citizen Journalism sites. In Public journalism 2.0 The promise and Reality of a Citizen-Engaged press”-2010 Routledge.p69